مکمل‌های ورزشی؛ لزوم بازنگری سریع، صریح و صحیح

همگام با رواج ورزش حرفه‌ای در کشور، علاقمندی روزافزون به ورزش‌های بدنسازی و پرورش اندام و عرضه انواع و اقسام مکمل‌های ورزشی با ترکیبات و ادعاهای مختلف و وسوسه‌کننده، مصرف این مکمل‌ها در جامعه ایرانی با افزایش خیره‌کننده‌ای مواجه شده است. بر اساس یک پژوهش علمی در کشور، بعضی از ورزشکاران در زمان تمرین آماده‌سازی برای شرکت در مسابقات بیش از 20 فرآورده را به‌صورت روزانه و همزمان استفاده می‌کنند.

البته این مسأله اصولاً در مارکت جهانی مکمل‌های ورزشی نیز رخ‌داده است. بر اساس مطالعه بر نمای بازار جهانی مکمل ورزشی (نوشیدنی‌ها و غذاهای ورزشی و مکمل‌های ورزشی)، ارزش این بازار در سال 2016 معادل 4/28 میلیارد دلار آمریکا برآورد شده که در سال 2022 به 3/45 میلیارد دلار خواهد رسید.

در ادامه به نظر می‌رسد ورزش کشور ما در این زمینه با مشکلات ویژه و مضاعفی مواجه است که به پاره‌ای از آن‌ها اشاره می‌شود.

مشاورین کم‌اطلاع

یکی از مشکلات اصلی در کشور آن است که در اکثر موارد ورزشکاران در مورد مصرف مکمل غذایی از مشاورینی از قبیل مربی، بدن‌ساز، هم‌تیمی باتجربه‌تر، صاحب باشگاه و... اطلاعات کسب می‌کنند که خود کوچک‌ترین اطلاعی در مورد ایمنی، کارآیی و عوارض احتمالی مکمل مصرفی ندارند و صرفاً جهت حصول کسب نتیجه توسط ورزشکار و به‌تبع آن افزایش اعتبار حرفه‌ای خود مصرف هر ماده‌ای توسط ورزشکار را تشویق می‌نمایند.

موضوع زمانی بغرنج‌تر می‌شود که بدانیم در موارد زیادی، خود این مشاورین در دادوستد و فروش مکمل‌های مختلف مشارکت دارند و بنابراین به‌خاطر نفع مالی محصولات خود را به هر قیمت تبلیغ می‌کنند. در مطالعات مختلفی که در این خصوص انجام‌شده‌اند، متأسفانه مربیان، بدن‌سازها و ورزشکاران باتجربه‌تر مشاورین اصلی ورزشکاران در مورد مصرف دارو و مکمل‌ها بوده‌اند و در حال حاضر پزشکان، داروسازها و متخصصین تغذیه در این میان جایگاه مناسب و معتبری ندارند.

گستره وسیع مصرف مکمل‌های گوناگون

یکی دیگر از این مشکلات ویژه، گستره وسیع مصرف مکمل‌های گوناگون در ورزشکاران است. باید پذیرفت که در بسیاری از کشورهای دنیا تعدادی از ورزشکاران حرفه‌ای و سطح بالا که با تغذیه طبیعی قادر به تأمین نیازهای ناشی از برنامه ورزشی منظم و شدید خود نیستند، از مکمل ورزشی استفاده می‌کنند. ولی در کشور ما بسیاری از ورزشکاران آماتور که حتی به‌صورت منظم و حرفه‌ای ورزش نمی‌کنند، با اهدافی از قبیل پرورش اندام، افزایش و کاهش وزن و... از مکمل‌های متعدد و بسیار پرعارضه استفاده می‌نمایند و متأسفانه در این طیف گروه‌های پرخطر نظیر نوجوانان، بانوان و معلولین هم قرار می‌گیرند.

مصرف مکمل‌هایی که با ورزش تخصصی تناسبی ندارند

یکی دیگر از مشکلات بزرگ آن است که علیرغم طیف وسیع مکمل‌های مورداستفاده در ورزشکاران، به خاطر فقر اطلاعات ورزشکاران و مشاورین آن‌ها اغلب مکمل‌هایی در کشور مورد مصرف قرار می‌گیرند که یا با ورزش تخصصی فرد تناسبی ندارند و به بهبود کارآیی منتهی نمی‌شوند یا اینکه از مکمل‌هایی استفاده می‌شود که عوارض جانبی بسیار زیاد و خطرناکی دارند.

مكمل‌های ورزشی قاچاق و تقلبی

از سایر معضلات در کشور، مشكل مكمل‌های ورزشی قاچاق و تقلبی است. بر اساس گزارش سازمان غذا و داروی کشور، حداقل 12-10 درصد از آمار فروش سالانه مکمل‌های تغذیه‌ای و ورزشی در سال مربوط به فرآورده‌های قاچاق هستند که ارزش معادل حدود 18000 میلیارد ریال را دارند. بسیاری از این فرآورده‌ها فاقد برچسب سلامت و اصالت بوده و گاهی در کارگاه‌های زیرزمینی تولید و عرضه می‌شوند. به همین جهت در بسیاری از موارد ورزشکار با هدف بهبود عملکرد از مکمل‌هایی استفاده می‌کند که یا تقلبی و ناخالص هستند و باعث بروز عوارض خاص می‌شوند یا اینکه برای افزایش کارآیی از سوی کارخانجات سازنده به آن‌ها داروهای غیرمجاز افزوده‌شده است و ورزشکار بدون اطلاع، عواقب قانونی و نیز عوارض جانبی این مواد را به جان می‌خرد.

باورهای فرهنگی نادرست درباره مکمل‌ها

یکی از مشکلات دیگر در کشور، باورهای فرهنگی نادرستی است که در ذهنیت و گرایش ورزشکاران به مصرف مکمل‌ها بسیار مؤثر هستند و کارخانه‌ها و توزیع‌کنندگان مکمل‌های ورزشی هم بیشترین بهره تجاری را از این باورها کسب نموده و به آن‌ها دامن می‌زنند. باورهایی از قبیل «بدون مصرف مکمل‌ ورزشی نمی‌توان در سطح بالای ورزش موفق شد»، «برخلاف دارو، مکمل اگر مفید هم نباشد، ضرری ندارد»، «مکمل‌های تولید داخل اثربخشی مکمل‌های خارجی را ندارند» و «مکمل‌های طبیعی و گیاهی کاملاً بی‌خطر و ایمن هستند» ازجمله باورهای بسیار رایج در میان ورزشکاران هستند. 

غفلت از آموزش و فرهنگ‌سازی

غفلت از انجام کارهای آموزشی و فرهنگ‌سازی برای مخاطبین اصلی چرخه تجویز و مصرف مکمل ازجمله پزشکان، داروسازان، متخصصین تغذیه و ورزشکاران (به‌ویژه در سطح ورزش کودکان و نوجوانان و ورزشکاران غیرحرفه‌ای) یکی دیگر از مشکلات اصلی است.

***

با توجه به مطالب فوق و معضلات پیچیده در چرخه تولید، واردات، توزیع، تجویز و مصرف مکمل‌های ورزشی به نظر می‌رسد؛ یک عزم ملی فوری و جدی با مشارکت کلیه دست‌اندرکاران برای بازنگری اساسی این چرخه ضرورت دارد. در این بازنگری باید به راهبردهای ذیل توجه داشت:

  • طراحی برنامه‌های آموزشی و بهبود دانش و نگرش ورزشکاران و مربیان در خصوص مصرف مکمل‌های ورزشی سالم و اصیل و آشنایی با راهکارهای تشخیص و اجتناب از مکمل‌های آلوده و تقلبی
  • توانمندسازی مداوم علمی تجویزکنندگان مکمل‌های ورزشی از قبیل پزشکان، داروسازها و متخصصین تغذیه با برگزاری دوره‌های آموزشی هدفمند یا گنجاندن در کاریکولوم آموزشی این رشته‌ها
  • تدوین استانداردهای مناسب و اعمال نظارت دقیق بر ساخت مکمل‌های ورزشی در داخل کشور
  • صدور مجوز واردات مکمل‌ها پس از بررسی‌های دقیق علمی مبنی بر ایمنی و کارآیی در ورزشکاران
  • کنترل مبادی ورود مکمل‌های قاچاق و اعمال مجازات‌های متناسب برای متخلفین
  • تدوین استاندارد ملی و شاخص‌های اعتباربخشی برای مراکز مجاز توزیع و فروش مکمل‌های ورزشی
  • فرهنگ‌سازی رسانه‌ای برای اصلاح باورهای اجتماعی نادرست در خصوص مصرف مکمل‌های ورزشی در میان خانواده‌ها.

امید است با همت راسخ و مشارکت مناسب کلیه دست‌اندرکاران امر شاهد کاهش مشکلات وخیم ناشی از مصرف نادرست مکمل‌های ورزشی در کشور باشیم.

 

 

غذا و دارو یک نشریه تخصصی حوزه سلامت و بهداشت و درمان میباشد که با توزیع هدفمند و تخصصی، به منظور ایجاد پل ارتباطی مستحکم تر میان اساتید، تولید کنندگان و وارد کنندگان با مخاطبان عرصه سلامت منتشر میگردد.

آدرسایران، تهران، خیابان ولیعصر، خیابان توانیر،خیابان نظامی گنجوی،خیابان پیوند،کوچه حماسی، پلاک 26 

    88203845 21 (98)+

   88198520 21 (98)+