جایگاه پیشگیری در نظام سلامت پررنگ نیست

 

 رشته «پزشکی اجتماعی» اولین بار در دهه پنجاه در دانشگاه شیراز راه‌اندازی اما پس از چند دوره پذیرش دستیار، سال ۱۳۵۷متوقف شد. پس از انقلاب و با راه‌اندازی شبکه بهداشت و درمان، مسئولان این برنامه پیشنهاد کردند که متخصصانی برای مدیریت برنامه‌های سلامت و مراکز بهداشتی، تربیت شوند و بدین ترتیب، پذیرش دانشجو در این رشته از سر گرفته شد. با گذشت بیش از ۳۰سال از راه‌اندازی و بازنگری «پزشکی اجتماعی» هنوز این رشته و دانش‌آموختگان آن جایگاه اصلی خود را در کشور نیافته‌اند. در آستانه برگزاری دومین کنگره «پزشکی اجتماعی» با دکتر «علی پاشا میثمی» -رییس انجمن علمی پزشکی اجتماعی ایران و رییس دومین کنگره «پزشکی اجتماعی» - درباره اهمیت این رشته، دلایل محجور ماندن آن و محورهای دومین کنگره، گفتگو کردیم.

 

تعریف شما از پزشکی اجتماعی چیست؟

رشته تخصصی «پزشکی اجتماعی» در دنیا با نام‌های دیگری مثل طب پیشگیری و سلامت عمومی (CommunityMedicine, Preventive Medicine and Public Health) نیز شناخته می‌شود و یکی از رشته‌های تخصصی و کلیدی در حفظ سلامت جامعه و ارتقاء آن به‌شمار می‌رود. در یک جمله می‌توانیم بگوییم، وظیفه دانش آموختگان این رشته تلاش در جهت پیشگیری از بروز هر چیزی است که مغایر با سلامتی فرد باشد. هدف و تاکید اصلی پزشکی اجتماعی، پیشگیری از بروز بیماری‌ها و رخدادهای نامطلوب سلامتی در افراد جامعه است. در عین حال این رشته تمامی رویکردهای اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و سیاسی را که ممکن است به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر سلامتی شهروندان تأثیرگذار باشند، شامل می‌شود. هر جامعه‌ای که بخواهد، ارتقاء سلامت شهروندان را سرلوحه خود قرار دهد، به دانش متخصصان «پزشکی اجتماعی» در تمامی حوزه‌ها به شدت نیازمند است، حوزهایی شامل پیشگیری از بیماری‌ها در تمامی سطوح، تعیین اولویت‌ها، سیاست‌گذاری، تأمین منابع، مدیریت منابع، انتخاب استراتژی‌ها، پیاده‌سازی و اجرای برنامه‌ها، و نحوه مدیریت و ارائه مراقبت‌های سلامتی، تحلیل، پایش و ارزشیابی هر یک از اقدامات.

 

باتوجه به اینکه «پزشکی اجتماعی» مواردی مثل طب پیشگیری و سلامت عمومی را شامل می‌شود، آیا تفاوت خاصی بین عناوین یا عملکرد این رشته‌ها وجود دارد؟

در واقع دانش‌آموختگان رشته «پزشکی اجتماعی» در جایگاه‌هایی مثل کلینیک‌های پیشگیری و ارتقاء سلامت مشغول می‌شوند. هدف و وظیفه آن‌ها، پیشگیری از بروز بیماری‌ها در افراد به‌ظاهر سالم جامعه، همراهان بیماران و خانواده‌های آن‌هاست. در عین‌حال، پیشگیری از پیشرفت بیماری در افراد بیمار نیز بخشی از کار همین افراد است. از سوی دیگر متخصصان حوزه «پزشکی اجتماعی» می‌توانند تهیه و تدوین شواهد و مستندات لازم به‌منظور تدوین و اتخاذ سیاست‌های هزینه‌ای اثربخش در حوزه‌های مختلف مرتبط با سلامت را برعهده بگیرند.

لازم است به این واقعیت‌ مهم توجه کنیم که در تمامی جوامع، مراقبت‌های درمانی ارائه شده در نظام سلامت حداکثر می‌تواند یک چهارم عوامل تأثیرگذار بر سلامت جامعه را کنترل کند. نیمی از این موارد، جزء عوامل تعیین‌کننده اجتماعی سلامت هستند که دانش‌آموختگان رشته «پزشکی اجتماعی» برای مدیریت آن‌ها در حوزه سلامت، مهارت‌های لازم را می‌آموزند. بنابراین عرصه فعالیت و تاثیرگذاری این متخصصان در راستای ارتقاء سلامت جامعه خیلی گسترده است و از مراقبت‌های پیشگیرانه فردی تا ارائه سیاست‌های سلامتی در سطح کلان را شامل می‌شود، در واقع همان مفاهیم طب پیشگیری و سلامت عمومی را بیان می‌کنند.

نکته مهم دیگر در این رشته تخصصی، بررسی جامع و همه جانبه موضوعات و به بیان دیگر، نگاه کل‌نگر به مسائل موجود در نظام سلامت است. به‌عنوان مثال در تأمین هزینه‌های مراقبت‌های سلامتی، پرداخت یارانه و پوشش بیمه‌ای جزء نکات کلیدی هستند. در ظاهر، کاهش پرداخت از جیب بیماران، یک اقدام بسیار مفید در کاهش بار هزینه‌های درمان برای بیماران محسوب می‌شود، اما ظرایف و نکات بسیار مهمی در مدیریت هزینه‌ها وجود دارد که اگر در نظر گرفته نشود، چنان بار هزینه‌های بخش بیمه و بخش دولتی را افزایش خواهد داد که می‌تواند به سادگی، بیمه‌ها را در آستانه ورشکستگی قرار دهد. به‌طور مثال، تغییر الگوی دریافت مراقبت‌های سلامتی، مراقبت‌های القایی، مراقبت‌های غیرضروری و ارائه مراقبت بدون سطح‌بندی و بدون تبعیت از شواهد تأییدکننده هزینه اثربخشی مراقبت‌ها، یقینا بار هزینه‌ها را به شکل سرسام‌آوری افزایش خواهد داد. تاکنون نیز توجه ناکافی به این موارد و نتایج منفی ناشی از آن در طرح تحول سلامت مشاهده شده است.

دلیل ناشناخته ماندن یا حداقل، کمتر شناخته شدن این رشته در ایران چیست؟

تقریباً تمام تأکید و تلاش در نظام سلامت کشورمان متمرکز بر درمان و رشته‌های درمانی تخصصی و فوق تخصصی است و رسیدن به این هدف و پوشش خدمات در بیمارستا‌ن‌های تخصصی و فوق تخصصی با تأمین هزینه‌های گزاف همراه است. سهم گروه‌های بالینی در تعیین نگرش دانشجویان پزشکی در مقابل تلاش‌های اساتید رشته «پزشکی اجتماعی» غالب است. به‌همین دلیل گرایش بیشتر دانشجویان به رشته‌های تخصصی و فوق تخصصی درمانی است و تعداد کمی در رشته‌های مرتبط با پیشگیری و مراقبت‌های کم‌هزینه فعال می‌شوند.

متاسفانه جایگاه پیشگیری در نظام سلامت چندان پررنگ نیست و با وجود عرصه گسترده برای فعالیت دانش‌آموختگان «پزشکی اجتماعی» و اثرگذاری آن، محدودیت‌های جدی در تأمین منابع، تعریف جایگاه‌ها و به کارگماری این نیروهای تخصصی در نظام سلامت، وجود داشته و اعمال شده است.

این موضوع (شناخت و استفاده کم جامعه از پزشکی اجتماعی) چه هزینه‌‌هایی برای ما داشته است؟

همان‌طور که تاکید کردم کم‌هزینه‌ترین، اثربخش‌ترین و کارآمدترین مداخلات در ارتقاء سلامتی در هر جامعه، مداخلات پیشگیری از بروز بیماری‌هاست. مادامی‌که این رویکردها مورد کم‌توجهی و کم‌لطفی قرار گیرند، بروز بیشتر بیماری‌ها، منجر به از کارافتادگی بیشتر و زودهنگام نیروی مولد در جامعه می‌شود که خودش از دست رفتن منابع و درآمد محسوب می‌شود. علاوه بر این، تشخیص، درمان و بازتوانی موارد بیماری نیز هزینه‌های بسیاری را بر نظام سلامت، بیمه و آحاد مردم جامعه تحمیل می‌کند. رویکردهای ساده و کم‌هزینه در زمان سلامتی یا در شروع مراحل اولیه بیماری با هزینه‌ای بسیار ناچیز و تأثیری بسیار بیشتر، پیامدهای سلامتی را تضمین خواهند کرد و در مولدتر شدن اقتصاد کشور بیش از گذشته، نقش خواهند داشت. کم‌توجهی به این مقوله از هر جهت زیان‌بار است.

فراگیر شدن این شاخه پزشکی چقدر موثر و مفید خواهد بود؟

حفظ و ارتقاء سلامتی افراد جامعه و محیط‌زیست یکی از ارکان اساسی در اقتصاد سبز (Green Economy) است. این سرمایه‌گذاری در حوزه سلامت، ارزش افزوده بسیار بالایی در درآمد ناخالص ملی هر کشور به همراه خواهد داشت. توجه به عوامل اجتماعی سلامت، پیشگیری و کنترل بیماری‌ها، در رشد همه‌ ابعاد اقتصادی و اجتماعی جامعه، نقش کلیدی و راهبردی دارد. لذا به‌کارگیری دانش تخصصی فارغ‌التحصیلان این رشته و مهارت‌های آن‌ها به‌خوبی می‌تواند در مسیر توسعه، کمک و حامی همه دولت‌ها باشد.

در حال‌حاضر نگاه مسئولان به این حوزه و نوع شناخت آن‌ها به پزشکی اجتماعی چگونه است؟

متأسفانه کارکردها، مهارت‌ها و دانش مرتبط با این رشته تخصصی برای برخی از مسئولان حوزه سلامت، روشن نیست. رویکردهای موجود در فلسفه پزشکی اجتماعی، متفاوت است و تعارض آشکاری با منافع و اهداف بعضی از گروه‌های تخصصی درمانی دارد که طبیعتا در کسب درآمد آن‌ّ‌ها اثر منفی خواهد داشت. پزشکی اجتماعی، پیاده‌سازی رویکردهای صحیح و ارائه مراقبت‌های سلامتی را ضروری می‌داند. با این حال به‌دلیل ساختار موجود در نظام سلامت کشور، چنین استنباطی مبنای تصمیم‌گیری نبوده و رویکردهای درمانی، مبنای اصلی محسوب می‌شود که همچنان هزینه‌های بسیاری را به جامعه تحمیل می‌کند و طبیعتا در موارد مشخصی، نگرش‌ها به پزشکی اجتماعی مثبت نیست. امیدواریم با تلاش بیشتر همکاران، ارائه دست‌آوردها و استفاده از فرصت کنگره پیش‌رو، نقش راهبردی این رشته تخصصی، بیش از پیش برای گروه‌های تصمیم‌ساز آشکار شود.

در آستانه دومین کنگره پزشکی اجتماعی هستیم، این دوره با چه اهداف متفاوتی نسبت به دوره اول برگزار خواهد شد؟

سند پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر در کشور ما تدوین و استراتژی‌های لازم برای دستیابی به اهداف این برنامه مشخص شده است. با توجه به گذشت چند سال از تصویب این سند، لازم است برخی مسائل مرتبط با آن بررسی شوند، مواردی مثل: مرور دست‌آوردها، یادآوری راهبردها و اهداف، بازآموزی مداخلات سودمند و هزینه اثربخش برای گروه‌های مختلف ارائه‌کننده مداخلات پیشگیرانه. پوشش و بررسی همین موارد بخشی از اهداف اصلی کنگره دوم است.

دلیل انتخاب موارد اعلام‌شده به‌عنوان محورهای دومین کنگره چیست؟

عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامتی که در رأس آن وضعیت اقتصادی و اجتماعی قرار دارد و به‌عنوان مهمترین بخش در پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر، تعیین‌کننده نیمی از وضعیت سلامتی افراد جامعه‌ مد نظر هستند. در راستای تحقق اهداف مرتبط با کنترل عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامتی، مسئولیت اجتماعی و شفافیت سازمانی جزء ارکان کلیدی است که از محورهای دیگر این کنگره هستند. در راستای پیشگیری از هر بیماری، توجه به عوامل خطر و شناسائی روند تغییرات و نتیجه مداخلات بر این روند نیز جزء موارد کلیدی محسوب می‌شود که محور دیگر این کنگره نیز هست. به‌منظور تغییر روند عوامل خطر، مداخلات در ساختار نظام سلامت باید نهادینه شود که رویکردهای موجود در نظام سلامت و پزشک خانواده در این مهم به‌عنوان محور دیگر در کنگره بحث خواهد شد.

در تحلیل نتایج مداخلات، مطالعه بار بیماری‌ها و نتایج اقتصادی مترتب بر پیامدها از ابزارهای کلیدی است که در محور دیگر مورد بحث قرار خواهد گرفت. این محورها می‌توانند مجموعه اطلاعات و توانمندی‌های لازم جهت اجرای کامل استراتژی‌های پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر را متناسب با شرایط موجود در کشور، به مخاطبان ارائه نماید.

تمرکز دومین کنگره بر این موضوعات را چقدر موثر در نتیجه نهایی و به‌ویژه معرفی این رشته می‌دانید؟

امیدواریم با مشارکت بالای همکاران مختلف از تمامی گروه‌های مرتبط، انجمن علمی پزشکی اجتماعی بتواند مجددا در معرفی نقشه راه به تصمیم‌سازان و متخصصان مختلف ازجمله همکاران متخصص پزشکی اجتماعی و دیگر گروه‌های ارائه‌دهنده مراقبت‌های سلامتی بپردازد و به این ترتیب بخشی از اهداف کلان ارتقاء سلامت در کشور پوشش داده شود. این موضوع همان رسالت رشته تخصصی پزشکی اجتماعی است.            

  

 

 

 

 

غذا و دارو یک نشریه تخصصی حوزه سلامت و بهداشت و درمان میباشد که با توزیع هدفمند و تخصصی، به منظور ایجاد پل ارتباطی مستحکم تر میان اساتید، تولید کنندگان و وارد کنندگان با مخاطبان عرصه سلامت منتشر میگردد.

آدرس: ایران، تهران، خیابان ولیعصر، خیابان توانیر،خیابان نظامی گنجوی،خیابان پیوند،کوچه حماسی، پلاک 26