بیماری تالاسمی

تالاسمي نوعي كم خوني ارثي است كه به صورت صفت مغلوب از والدين به فرزندان منتقل مي شود.هر سال بيش از 4 ميليون كودك در جهان با اختلالات ژنتيكي متولد مي شوند كه تالاسمي يكي از انواع مهم اين گونه اختلالات مي باشد. بر همين اساس تخمين زده مي شود كه در ايران حدود 3 ميليون نفر ناقل ژن تالاسمي در جهان پراكنده مي باشند. همچنين حدود 20000 بيمار مبتلا به تالاسمي ماژور ثبت گرديده است. يك بيمار در طول زندگي خود ( به طور متوسط 15 سال ) 100000 دلار براي ملت ايران هزينه در بر دارد و با احتساب 20000 بيمار تالاسمي ماژور ثبت شده كل هزينه در عرض 15 سال، بالغ بر 2000000000 دلار مي شود در حالي كه هزينه پيشگيري هر غربالگري فقط 2 دلار مي شود. 

به منظور كاهش هزينه هاي ذكر شده و تامين سلامت افراد جامعه طرح پيشگيري از بروز موارد جديد بيماري تالاسمي شديد از سال 1370 در چهار استان گيلان- مازندران- فارس و خوزستان به اجرا درآمد و در سال 1374 مورد بازبيني قرار گرفت و از آذر ماه سال 1375 به كليه دانشگاه هاي كشور گسترش يافت.

نكته قابل توجه آن است كه چنانچه اين طرح به موفقيت كامل دست يابد هر سال از تولد1500كودك بيمار پيشگيري خواهد شد و اين امر150000000 دلار صرفه جويي ارزي را به دنبال خواهد داشت.

پراكندگي بيماري تالاسمي درجهان:

بيماري تالاسمي در سراسر جهان و در همه نژادها ديده مي‌شود ولي شيوع آن در نواحي مديترانه ( ايتاليا- يونان- قبرس و جزيره سيسيل ) و خاورميانه ( ايران- تركيه سوريه ) و آسيا ( هندوستان و پاكستان ) و جنوب شرق آسيا بيشتر بوده و از جنوب غربي اروپا تا خاور دور امتداد يافته و در نواحي وسيعي از آفريقاي مركزي نيز ديده مي شود و دليل اين شكل توزيع بيماري مالاريا بوده است كه به شكل بومي و براي قرون متمادي در اين نواحي شيوع داشته است. انگل مالاريا از راه نيش پشه آنوفل وارد خون شده و در داخل گلبول‌هاي قرمز تكثير مي يابد.

اين انگل در گلبول‌هاي قرمز ناقلين ژن تالاسمي كه عمر كوتاه‌تري دارند، نمي‌تواند به رشد و تكثير خود ادامه دهد، در نتيجه بيماري متوقف مي‌شود و بيمار از مالاريا نجات خواهد يافت.

بنابراين مالاريا در افراد سالم بيش از افراد حامل ژن تالاسمي بوده و در نتيجه مرگ و مير آنان بيشتر بوده است. همچنين بيماران مبتلا به تالاسمي و كم خوني داسي شكل نيز در اثر ابتلا به مالاريا از بين مي‌رفتند.

اما افرادي كه يك ژن تالاسمي داشته اند ( تالاسمي مينور) در مقابل بيماري مالاريا مقاومت كرده و ژن تالاسمي را به نسل بعد منتقل نموده‌اند.

پراكندگي ژن تالاسمي در ايران :

اين بيماري در تمام نقاط كشورمان پراكنده است. اما درنواحي حاشيه درياي خزر (استان‌هاي گيلان و مازندران ) و نواحي حاشيه خليج فارس و درياي عمان (سيستان و بلوچستان- بوشهر- هرمزگان و خوزستان- فارس و جنوب كرمان) و استان‌هاي اصفهان و كهكيلويه و بويراحمد، از شيوع بالاتري برخوردار مي باشند.

بيماري تالاسمي:

تالاسمي نوعي اختلال در امر خون سازي است. بنابراين قبل از اينكه درباره تالاسمي صحبت كنيم بايد خون و عمل آن را شرح دهيم.

خون :

ماده سيال موجود در رگ‌ها است كه با پمپاژ قلب به تمام بدن مي رود.(از طريق رگهاي خوني) رگهاي خوني از سرخرگ‌ها- مويرگ‌ها و سياهرگ‌ها تشكيل شده اند.

هنگامي كه قلب با پمپ زدن خود خون را از خود خارج مي كند ابتدا خون در سرخرگ‌هاي بزرگ جاري مي شود و سپس از سرخرگ‌هاي كوچك عبور كرده و در نهايت به مويرگ‌ها مي رسد.

مويرگ‌ها آنقدر كوچك هستند كه فقط با ميكروسكوپ مي توان آنها را مشاهده كرد اما آنها بسيارمهم هستند زيرا هنگامي كه خون از ميان آنها عبورمي كند هوا و مواد غذايي را كه با خود حمل كرده به بافت‌هاي بدن مي دهد و مواد زايد را گرفته و از بافت‌هاي بدن  خارج مي كند و سپس خون درسياهرگها جاري شده و در پايان به قلب بازمي‌گردد.

خون از دو بخش مهم پلاسما ( مايع زرد و روشن ) و سلول‌ها تشكيل شده است. بخش سلولي شامل گلبول‌هاي قرمز و گلبول‌هاي سفيد و پلاكت‌ها مي باشد. 

پلاسما
پلاسما شامل آب وبسياري از يون‌ها و مولكول‌هاي كوچك و برزگ مانند: املاح و مواد پروتئيني- قندها و چربي است. پلاسما آب- نمك‌ها- موادغذايي- هورمون‌ها و داروها را به بافت‌ها مي برد و مواد زائد را از طريق شش‌ها ( از راه نفس ) و از طريق كليه‌ها (از راه ادرار) از بدن خارج مي كند.

سلول‌هاي خوني:

1-   گلبول‌هاي سفيد : بدن را در مقابل عفونت‌ها و بيماري‌ها حفظ مي‌كنند.

2-   پلاكت‌ها : كار اصلي آن‌ها متوقف كردن خروج خون از بدن در هنگام مجروح شدن است.

3-   گلبول‌هاي قرمز : گلبول‌هاي قرمز به شكل دیسك (صفحه)هاي مقعرالطرفين هستند كه هنگام عبور ازمويرگ‌ها قابليت تغيير شكل دارند. گلبول‌هاي قرمز داراي ماده‌اي به نام هموگلوبين هستند كه اكسيژن را از ريه به بافت‌ها منتقل مي‌كنند و اين‌ها همان ماده‌هايي هستند كه به واسطه آن‌ها خون قرمز به نظر مي‌رسد.

4-   توليد گلبول‌هاي قرمز :

اعضا و بافت‌هايي كه سلول‌هاي خوني را توليد مي كنند بافت‌هاي خونسازناميده مي شوند.

در دوران جنيني خونسازي در كبد و طحال و غده‌هاي لنفاوي و در نهايت در مغز استخوان انجام مي‌شود.
با افزايش سن خونسازي تنها دراستخوان‌هاي پهن و مركزي بدن مانند : مهره‌ها- جناغ- دنده‌ها و لگن انجام خواهد گرفت.
هموگلوبين ازدو بخش همو(Hemo) و گلوبين (Globin) تشكيل شده است. گلوبين شامل چهار زنجيره است كه به طورمعمولي دو به دو با يكديگر جفت مي باشند. در انسان چهارنوع زنجيره به نام‌هاي آلفا- بتا- گاما و دلتا وجود دارد.
هموگلوبين A :شامل دو زنجيره آلفا و بتا مي‌باشد.

هموگلوبين A2 : شامل دو زنجيره آلفا و دو زنجيره دلتا مي‌باشد.

هموگلوبين F : شامل  دو زنجيره آلفا  و دو زنجيره گاما مي‌باشد.

هموگلوبينF، در دوره جنيني ساخته مي شود و پس از تولد هموگلوبين F به تدريج كم شده و به ميزان هموگلوبين A افزوده مي‌شود و در دوران بلوغ بيشترين مقدار Hb از نوع A است. علاوه بر اين از دوران جنيني توليد HbA2 هم شروع شده و همواره به طور طبيعي به ميزان كمي سنتز مي‌شود و مقدار طبيعي آن معمولا 5/3 – 5/1 درصد مي باشد.

اندكس‌هاي RBC
براي بررسي دقيق‌تر شكل ظاهري گلبول‌هاي قرمز كه در بيماري هاي مختلف تفاوت دارد و از نظر دسته بندي بيماري ها و تشخيص آن‌ها كمك كننده است از اندكس ها استفاده مي شود.

  1. MCV يا حجم متوسط گلبول قرمز

.2 MHC  يا متوسط هموگلوبين موجود در گلبول قرمز

MCHC .3 يا متوسط غلظت هموگلوبين موجود در گلبول قرمز 

تاريخچه بيماري تالاسمي:
تالاسمي از دو لغت يوناني Thalassa به معني دريا و Emia به معني خون تشكيل شده است و به معني كم خوني دريا مي باشد ( اولين بار در افرادي اهل مديترانه بودند كشف شد. ) همچنين به معني كم خوني كوليCooleysanonic هم شناخته شده است. اين بيماري اولين بار در سال 1925 توسط Cooley و lee شرح داده شده ولي پاتوزني مكانيسم ايجاد بيماري نامشخص بود.

در بيماري تالاسمي نقص ژنتيكي در توليد يكي از زنجيره‌هاي گلوبين وجود دارد يا كم ساخته مي شود و يا اصلا ساخته نمي شود. چون هموگلوبين اصلي پس از تولد هموگلوبين مي باشد. اختلال در ساخته شدن هر كدام از اين گلوبين ها منجر به بيماري آلفا تالاسمي يا بتا تالاسمي خواهد شد. در كشور ما بتا تالاسمي شيوع بيشتري از آلفا تالاسمي دارد. از نظر فنوتييپي و باليني سه فرم وجود دارد.

 
(خفيف) Minor.1
(شديد) Major.2
(متوسط) Intermedia .3
فرم Major شديدترين فرم بيماري و غيرقابل درمان و معمولا قبل از بلوغ سبب مرگ بيمار مي گردد. در فرم Minor علائم باليني چنداني وجود ندارد و تغييرات آزمايشگاهي هستند و بالاخره فرم Intermedia كه حالت بينابيني مي‌باشد.

انواع تالاسمي:
1. تالاسمي مينور(ناقل)
2. تالاسمي ماژور(بيمار)

تالاسمي مينور
چنانچه فرد ژن بيمار را از يكي از والدين و ژن سالم را از ديگري به ارث ببرد دچار اين حالت خواهد شد. تالاسمي مينور به نام ناقل سالم هم خوانده مي شود. تالاسمي مينور يك بيماري تلقي نمي شود و در واقع يك مشخصه خوني است كه مانند رنگ پوست به ارث مي رسد. زندگي فرد تالاسمي مينور كاملا عادي است و مي تواند به فعاليت هاي عادي روزانه بپردازد. تنها نكته اي كه لازم است اين افراد رعايت كنند و بسيار مهم است توجه به اين مسائل در زمان ازدواج است. چنين فردي بايد مراقب باشد تا با شخص مشابه ( تالاسمي مينور) ازدواج ننمايد. ازدواج آنها با افراد سالم مشكلي را به وجود نمي آورد ولي ممكن است 50 درصد يعني نيمي از فرزندان آنان هم ناقل ژن تالاسمي گردند.
افراد داراي تالاسمي مينور ممكن است گاهي كمي رنگ پريده و يا كمي خسته و كوفته به نظر برسند و بعضي از آن‌ها ممكن است كم خوني خفيفي داشته باشند. گلبول‌هاي قرمز خون اشخاصي كه تالاسمي مينور دارند كوچكتر از حد معمول است و هموگلوبين A2 آن‌ها بيش از حد معمول است.

خصيصه تالاسمي چگونه از والدين به كودكان منتقل مي شود؟

 

تالاسمي در زوج هاي مختلف متفاوت است :

  1. اگر هيچكدام از والدين حامل ژن تالاسمي نباشند امكان انتقال خصيصه تالاسمي  مينور (ناقل) يا تالاسمي ماژور (بيمار) به كودكان خود را ندارند. در اين صورت همه فرزندانشان خون سالم خواهند داشت.
  2. اگر يكي از والدين ناقل ژن تالاسمي مينور باشد و ديگري حامل اين ژن نباشد در اين صورت نيمي از فرزندان (50%) داراي ژن تالاسمي مينور مي شوند و نيمي از فرزندان (50%) سالم خواهند بود. نكته مهم اين است كه هيچ يك از فرزندان تالاسمي ماژور (بيمار) نخواهند داشت. 

3.   اگر هر دو والدين (پدر و مادر) حامل ژن تالاسمي مينور باشند فرزندانشان ممكن است تالاسمي مينور (ناقل) داشته باشند يا خونشان كاملا طبيعي باشد و يا ممكن است مبتلا به تالاسمي ماژور (بيمار) شوند. در هر بار حاملگي احتمال دارد كه 25% كودكان سالم و 50% ناقل ژن تالاسمي و 25% احتمال دارد كه كودك تالاسمي ماژور (بيمار) داشته باشند.
تالاسمي ماژور

تالاسمي ماژور سنتز هموگلوبين است و فرد مبتلا دچار كم خوني شديدي خواهد شد. اين بيماري در چند ماه اول نشانه هاي واضحي ندارد و از حدود شش ماهگي نشانه هاي بيماري آشكار مي گردد.

گلبول‌هاي قرمز اين بيماران هم از لحاظ مرفولوژي تغييرمي كند و هم طول عمر بسيار كوتاهي خواهند داشت.
علائم بيماري

علائم بيماري به صورت كم خوني متوسط تا شديد ايكتر(زردي) خفيف- اختلال رشد- بزرگي كبد (هپاتومگالي) و بزرگي طحال (اسپلنومگالي) ظاهر مي گردد.

با افزايش سن و طولاني شدن مدت كم خوني فعاليت مغز استخوان شديد شده و به اين دليل استخوان‌هاي پهن جمجمه و صورت دچار تغيير شكل شده و چهره خاصي را براي بيمار به وجود مي‌آورد. از طرف ديگر به علت افزايش آهن سرم خون دچار هموسيدروز ( رسوب آهن در بافت‌هاي نرم ) مي‌گردد.

در نتيجه موجب عوارضي مانند بزرگ شدن قلب و نارسايي آن و اختلال رشد و اختلال در بروز علائم ثانويه جنسي و اختلال در عملكرد غدد داخلي مانند لوزالمعده و در نتيجه بروز بيماري ديابت مي شود و همچنين به دليل پوكي استخوان ممكن است اين افراد دچار شكستگي استخوان شوند.

با تزريق آمپول دسفرال ( دسفروكسامين ) مي توان از اين عوارض جلوگيري كرد.
تشخيص
تشخيص تالاسمي از روي شكل ظاهري گلبول‌هاي قرمز و اندازه گيري ميزان و نوع هموگلوبين انجام مي شود. در تالاسمي مينور گلبول‌هاي قرمز كوچكتر از حد معمول بوده بنابراين MVC پايين تر از حد طبيعي (80 فيمتوليتر) دارند و همچنين ميزان HbA2 در اين افراد بيش از 5/3 درصد خواهد بود.
مدت زمان انجام آزمايشات تالاسمي پيش از ازدواج ممكن است از چند روز تا چند ماه طول بكشد. در تالاسمي ماژور علاوه بر تغيير شكل گلبول‌هاي قرمز و كم خوني شديد ( Hbپايين ) ميزان هموگلوبين A به شدت كاهش يافته و در عوض ميزان هموگلوبين F افزايش مي يابد.
درمان
مهم‌ترين و رايج‌ترين درمان بيماري تالاسمي ماژور تزريق خون متراكم به صورت مكرر است كه معمولا هر 5-4 هفته يك بار به ميزان 20-15 سي سي به ازاء هر كيلوگرم وزن بدن انجام مي‌شود.

به دليل ورود آهن مازاد به بدن در طي تزريق خون و طي مراحل بيماري عدم توانايي بدن براي دفع آن لازم است داروي دسفرال (Desferal) به صورت روزانه تزريق شود تا از رسوب آهن اضافي در اعضاي بدن مانند: قلب- كبد- لوزالمعده و غدد مترشحه داخلي كاسته شود.

براي اين كار بهتر است از پمپ دسفرال استفاده شود. تزريق عضلاني دارو سودي نداشته و تزريق وريدي سريع خطرناك مي باشد به همين جهت لازم است دارو به تدريج تزريق شود كه اين كار معمولا 6-5 شب درهفته (هر بار به مدت 12-8 ساعت) و از طريق زير جلدي انجام مي شود. درمان‌هاي ديگر شامل تجويز اسيد فوليك يا قرص ويتامين C بوده و بقيه داروها بايستي تحت نظر پزشك مصرف گردد. برداشتن طحال يا اسپلنكتومي در صورتي كه نياز بيمار به تزريق خون از 240 سي سي به ازاء هر كيلوگرم وزن بدن در يك سال بيشتر شود انجام مي شود كه درمان قطعي و دليلي براي قطع تزريق خون نمي باشد.

واكسيناسيون بيمار مبتلا به تالاسمي ماژور طبق برنامه عادي واكسيناسيون الزامي است. در حال حاضر تنها درمان قطعي بيماران پيوند مغز استخوان است كه در شرايط خاصي قابل انجام مي باشد. از جمله اين كه فرد بيمار خواهر يا برادري داشته باشد كه از لحاظ HLA با وي سازگاري لازم را داشته باشد.

تذكر مهم: علاوه بر هزينه هاي زياد پيوند مغز استخوان مخاطرات اين عمل هم زياد است از جمله : رد پيوند و عوارض آن و بازگشت بيماري با شدت بيشتر
راه‌هاي پيشگيري از بروز بتا تالاسمي ماژور
بهترين اقدام براي پيشگيري، جلوگيري از تولد كودك بيمار است و براي نيل به اين هدف بايد:
1. آگاهي جامعه نسبت به بيماري تالاسمي افزايش يابد.
2.افراد مبتلا به بيماري تالاسمي شناسايي شده و حتي الامكان از ازدواج با يكديگر خودداري كنند.  

  1. درصورت ازدواج دو فرد داراي تالاسمي مينور( ناقل ) با يكديگر، به منظور جلوگيري از تولد فرزند مبتلا به تالاسمي ماژور( بيمار)، باید مشاوره تنظيم خانواده، صورت گیرد و نیز تحت پوشش برنامه تنظيم خانواده قرارگيرند، همچنين به خاطر كاهش ريسك حاملگي، سعي شود كه از يكي از وسايل مطمئن پيشگيري از بارداري ( توبكتومي- نورپلنت- گذاشتن I.U.D  و آمپول D.M.P.A) استفاده كنند.
  2. در صورت تمايل دو فرد داراي تالاسمي مينور (ناقل) به داشتن فرزند بايد مشاوره تشخيص قبل از تولد (P.N.D) جهت آن‌ها انجام گيرد.
  1. زوجين ناقل مشاوره شده در خصوص P.N.D به يكي از مراكز مشاوره ژنتيك پزشكي ارجاع شوند. ( قبل از ماه چهارم بارداري ) 
  2. در نهايت با تشخيص تالاسمي ماژور (بيمار) در دوران جنيني در صورت امكان تولد فرزند مبتلا به تالاسمي ماژور (بيمار) سقط صورت مي‌گيرد.
  3. روند اجرايي برنامه پيشگيري از بروز موارد جديد تالاسمي :

اين برنامه با هدف كاهش بروز موارد جديد تالاسمی، طراحي گرديده است و يكي از اركان اساسي آن آموزش مي‌باشد لذا با توجه به آنكه يكي از مهم‌ترين راه‌هاي پيشگيري از ابتلا به بيماري تالاسمي ماژور (بيمار) بالا بردن سطح آگاهي جامعه مي باشد، ارتقاء آگاهي عموم مردم به ويژه جوانان و گروه هاي در آستانه ازدواج  (دانشجويان- سربازان و دانش آموزان و ساير افراد در آستانه ازدواج) از حساسيت و اهميت ويژه‌اي برخوردار است. 

هدف از آموزش در برنامه كشوري تالاسمي اين است كه افراد در آستانه ازدواج پيش از هر گونه اقدامي از قبيل : تدارك مراسم ازدواج- خواستگاري- دعوت فاميل- برپايي جشن و يا جاري نمودن صيغه عقد و ... جهت انجام آزمايشات تالاسمي پيش از ازدواج مراجه نمايند.

به عبارتي مراجعه به هنگام به مراكز مشاوره تالاسمي داشته باشند و در اين مرحله يكسري آزمايشات از نظر ژن تالاسمي در زوجين به عمل آمده :

1.در صورتي كه زوجين (هر دو نفر) سالم باشند ازدواج آن‌ها بلامانع بوده و در مركز مشاوره تالاسمي برگه گواهي ازدواج جهت آن‌ها صادر خواهد شد.

2. در صورتي كه يكي از زوجين داوطلب ازدواج (زن يا مرد) تالاسمي مينور (ناقل) داشته باشند با توجه به عدم تولد فرزند مبتلا به تالاسمي ماژور (بيمار) ازدواج آن‌ها خطرناك بوده و در مركز مشاوره تالاسمي برگه گواهي ازدواج جهت آن‌ها صادر خواهد شد.

3.در صورتي كه زوجين داوطلب ازدواج (هر دو نفر) تالاسمي مينور (ناقل) داشته باشند  با توجه به احتمال تولد فرزند مبتلا به تالاسمي ماژور (بيمار) ازدواج آنها خطرناك بوده و در مركز مشاوره تالاسمي تحت مشاوره قرار گرفته تا از ازدواج با يكديگر منصرف شوند.

در مشاوره اطلاعات لازم به مراجعين ( زوجين ناقل شناسايي شده ) داده شده و اتخاذ تصميم نهايي به عهده خود آن‌ها خواهد بود. در واقعیت مشاوره تالاسمي تلاش مي‌كند تا در اتخاذ تصميم نهايي به مراجعين كمك نمايند تا با شناخت كافي به انتخاب اصلي دست يابد. در طول برگزاري جلسات مشاوره زوجين ناقل تالاسمي ( و يا موارد مشكوك نهايي ) بايد چك ليست فرايند مشاوره (با توجه به دستورالعمل اجرايي برنامه تالاسمي ) جهت آن‌ها تكميل و در نهايت يكي از حالات زير اتفاق خواهد افتاد :

1.انصراف : در اين حالت زوجين ناقل تالاسمي با آگاهي كامل از ميزان خطر تولد فرزند تالاسميك، تصميم به انصراف از ازدواج با يكديگر مي گيرند.

2.ازدواج : در اين حالت زوجين ناقل تالاسمي با آگاهي كامل از ميزان خطر تولد فرزند تالاسميك تصميم به ازدواج با يكديگر مي‌گيرند. در اين مرحله لازم است مراتب سريعا از طريق مركز مشاوره تالاسمي به مركز بهداشت شهرستان و سپس به مركز بهداشتي درماني محل سكونت زوجين ناقل تالاسمي گزارش شود تا تحت مشاوره تنظيم خانواده قرار بگيرند.

سپس با استفاده از وسايل مطمئن پيشگيري از بارداري از تولد فرزند تالاسميك جلوگيري نموده و در صورت تمايل زوجين ناقل شناسايي شده به داشتن فرزند بايد تحت مشاوره تشخيص قبل از تولد (P.N.D) قرار گرفته و قبل از ماه چهارم بارداري به يكي از مراكز مشاوره ژنتيك پزشكي ارجاع و در صورت تشخيص بيماري در جنين نسبت به سقط، اقدام خواهد شد.

3.تحت مشاوره : در اين حالت زوجين ناقل تالاسمي طي جلسات مشاوره هنوز تصميم نهايي خود را به منظور انصراف و يا ازدواج با يكديگر اتخاذ نكرده اند و همچنان زير پوشش مشاوره جهت اتخاذ تصميم گيري نهايي قرار داشته و نياز به ادامه جلسات مشاوره است، در نهایت يكي از دو پروسه انصراف و يا ازدواج اتفاق خواهد افتاد.

توصيه هايي به زوج هاي ناقل تالاسمي مينور

1.در صورت امكان از ازدواج با يكديگر خودداري نمايند.

  1. در صورت ازدواج به منظور پيشگيري از بارداري از وسايل مطمئن پيشگيري از بارداري استفاده نمايند
    3.در صورت تمايل به فرزند قبل از هر گونه اقدامي به مركز مشاوره تالاسمي شهرستان محل سكونت خود مراجعه و اطلاعات لازم را در خصوص تشخيص قبل ازتولد (P.N.D) دريافت نمايند.
  2. با انجام آزمايشات مربوطه زير نظر متخصصين مجرب مراكز ژنتيك پزشكي در صورت ماژور(بيمار) بودن جنين آن را سقط نمايند.

منبع : دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی، درمانی کرمانشاه

 

 

 

غذا و دارو یک نشریه تخصصی حوزه سلامت و بهداشت و درمان میباشد که با توزیع هدفمند و تخصصی، به منظور ایجاد پل ارتباطی مستحکم تر میان اساتید، تولید کنندگان و وارد کنندگان با مخاطبان عرصه سلامت منتشر میگردد.

آدرس: ایران، تهران، خیابان ولیعصر، خیابان توانیر،خیابان نظامی گنجوی،خیابان پیوند،کوچه حماسی، پلاک 26