مروری بر بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان (Zoonosis)

 

مقدمه:

یکی از مشکلات اصلی و عمده بهداشتی کشور بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات می‌باشد. از شیوع بیماری‌هایی نظیر لیشمانیوز جلدی (سالک) و توسعه کانون‌های آن در کشور گرفته تا بحران‌های ناشی از بیماری تب و خونریزی دهنده کریمه –کنگو، خطر ورود تب دره ریفت و نیز آنفولانزای پرندگان و استقرار دیرپای بیماری‌هایی نظیر کیست هیداتیک، تب مالت و هاری که به‌دلیل پیچیدگی عوامل متعدد ایجادکننده آن‌ها به‌عنوان یک تهدید برای جامعه انسانی مطرح می‌باشند و کنترل آن‌ها به همکاری و مشارکت تمامی بخش‌ها و حوزه‌های مختلف نیاز خواهد داشت. بنابراین لزوم هوشیاری و آگاهی جامعه از خطرات ناشی از این بیماری‌ها و راه‌های انتقال آن‌ها و همچنین تبیین اهمیت تاثیر همکاری بخش‌های مختلف در کنترل و مبارزه با این بیماری‌ها بسیار حائز اهمیت است. ‌مهمترین راه کنترل بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان افزایش آگاهی و دانش و عملکرد آحاد جامعه به ویژه افراد در معرض خطر، درباره این بیماری‌ها و  بهبود همکاری بین بخشی بین وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی، وزارت جهاد کشاورزی و سایر نهادهای ذی‌ربط است.

تاریخچه:

واژه زئونوز‌ (Zoonosis )، اولین‌بار در 1888 توسط رادولف ویرشو (80-1875) به بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان اطلاق گردید و آن‌ها را تحت عنوان بیماری‌های عفونی واگیردار ، قابل انتقال بین انسان‌ها و حیوانات تعریف کرد. این واژه، از Zoio  یونانی یاZoo   به معنی "حیوانات" به علاوه nosos یونانی به معنی "بیماری" ساخته شده است.  

در فرهنگ وبستر، زئونوز، بیماری است که می‌تواند به انسان از طریق حیوانات مهره‌دار منتقل شود.

در فرهنگ اکسفورد، زئونوز، بیماری است که می‌تواند به انسان‌ها از حیوانات منتقل شود. برای مثال،

1)   بیماری خواب آفریقای شرقی، به وسیله تریپانوزوما بروسی رودئزنسیس ایجاد می‌شود، یک بیماری قابل انتقال بین انسان و حیوان با یک مخزن حیوانی گسترده در تک سمی‌، از جمله حیوانات مسابقه است.

2)   آنفلوانزای جهانگیر، اکنون به‌عنوان یک بیماری قابل انتقال بین انسان و حیوان غیرقابل ریشه کنی، مورد توجه قرار گرفته است، همچنین مجموعه سئوال وجود دارد که SARS و MERS یک زئونوز است.

3)   سایر زئونوزها که پرندگان وحشی را درگیر می‌کنند نیز، اهمیت برجسته‌ای به‌عنوان مسائل بیماری بدست آورده‌اند.

تعریف:

بیماری‌های قابل انتقال بین انسان یا حیوان، عفونت‌ها یا بیماری‌هایی هستند که به طور مستقیم یا غیر مستقیم بین حیوانات و انسان‌ها، از راه مصرف مواد غذایی آلوده یا از طریق تماس با حیوانات آلوده، منتقل ‌می‌شوند. شدت این بیماری‌ها در انسان‌ها از نشانه‌های بالینی خفیف تا شرایط تهدیدکننده حیات، متغیر است.

زئونوزها (Zoonosis) فرآیندی را تشریح می‌نماید که از طریق آن یک بیماری عفونی بین گونه‌ها (برخی اوقات به‌عنوان ناقل) از حیوانات به انسان‌ها یا از انسان‌ها به حیوانات منتقل‌می‌شود.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال 1959، بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، بیماری‌ها و عفونت‌هایی هستند که به شکل طبیعی بین حیوانات مهره‌دار و انسان منتقل می‌شوند.

بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، بیماری‌ها، عفونت‌ها و آلودگی‌های انگلی هستند که بین انسان و سایر حیوانات مهره‌دار (وحشی، اهلی شده و اهلی) و یا بالعکس در شرایط طبیعی منتقل می‌شوند. این تعریف شامل عوامل غیرعفونی مانند توکسین‌ها و سموم نیز می‌شود؛

1)     به جزء توکسین‌هایی‌که توسط حیوانات مهره‌دار منتقل می‌شوند.

2)     به جزء بیماری‌هایی‌که به‌طور آزمایشگاهی منتقل می‌شوند.

3)     به جزء بیماری‌هایی‌که توسط حیوانات یا مواد غذایی به‌عنوان حامل عوامل بیماری‌زا منتقل می‌شوند مانند هپاتیت A و بستنی

4)    به جزء بیماری‌هایی‌که از طریق یک بندپا و تنها از انسان به انسان، منتقل می‌شوند، مانند مالاریا، تب دانگ و تب زرد

5)    معمولا به جزء بیماری‌هایی که برای حیوانات و انسان‌ها مشترک است مانند عفونت کلوستریدیایی

نام‌گذاری گروهی از بیماری‌ها تحت عنوان زئونوزها، باعث ایجاد یک مسئولیت حرفه‌ای مشترک بین پزشکان و دامپزشکان و سایر متخصصین به ویژه بیولوژیست‌ها شده که زمینه همکاری در تحقیقات و کنترل این بیماری‌ها را به منظور تامین بهداشت عمومی، فراهم آورده است.

یک بررسی سیستماتیک نشان داد که از 1415 عامل بیماری‌زای شناخته شده برای انسان‌ها، 61 درصد(868 عامل) آن‌ها جزء بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان هستند. همچنین نکته مهم این است که بیش از 70 درصد بیماری‌های نوپدید، زئونوز هستند که حیوانات به‌عنوان میزبان مخزن فعالیت می‌نمایند.

تمامي عوامل بيولوژيك گروه A بيوتروريسم بجز يك مورد و اكثر عوامل گروه B & C بيوتروريسم، جزء بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات هستند. با توجه به گسترش تهدیدات زیستی در سطح منطقه، دامپزشکان نقش مهمی در شناسایی، کنترل، رفع آلودگی و مبارزه با بیماری‌های قابل انتقال بین حیوان و انسان و تشریح اقدامات پیشگیری از بیماری‌ها در سطح جهان، ایفا می‌نمایند.

راه‌های انتشار و انتقال بیماری‌های زئونوز:

احتمال انتقال بیماری‌های قابل انتقال انسان و دام از طریق تماس‌های شغلی با حیوانات، زندگی در مجاورت آن‌ها، انتقال از طریق حمله حیوانات به انسان، استفاده از فرآورده‌های دام و طیور، تماس با محیط‌های آلوده، مصرف آب و مواد غذایی آلوده و غیره وجود دارد. مهمترین راه‌های انتقال و انتشار این بیماری‌ها بین حیوانات و انسان را می‌توان موارد زیر برشمرد، از جمله:

1- تماس بين انسان و حيوانات مولد غذائي مانند حيوانات زنده از جمله كشاورزان، دامپروران، كارگران دامداري و خانواده‌هاي ساكن در دامداري‌ها، دامپزشكان، واسطه‌هاي خريد و فروش حيوانات، كاركنان كشتارگاه‌ها و غیره با حيوانات كشتار شده، قصاب‌ها، كاركنان شركت‌هاي بسته‌بندي مواد غذائي، كاركنان آزمايشگاه‌ها و تمامي مصرف‌كنندگان غذاهايی با منشاء دامي

2- تماس بين انسان و حيوانات دست آموز و خانگی مانند  تمامي افراد خانواده بويژه كودكان، شاغلين حرف دامپزشكي، پروش‌دهندگان و فروشندگان و غیره

3- تماس بين انسان و حيوانات وحشي از جمله كاركنان و كارگران محيط زيست، شكارچيان، صيادان، كارگران نواحي جنگلي و كوهستاني، كاركنان و كارگران باغ وحش‌ها، نگهداري حيوانات دست‌آموز وحشي ( بويژه كودكان ) و غیره

3- واردات و صادرات حيوانات زنده، غذاهایي با منشاء حيواني (گوشت و فرآورده‌هاي گوشتي، شير و فرآورده‌هاي لبني، تخم مرغ )، استحصالات غيرخوراكي با منشاء حيواني (پشم، پوست، روده، شاخ و غيره ) و كالاها و فرآوري‌هاي تهيه شده از مواد حيواني (لوازم آرايشي وغيره ) و غیره.

تقسیم‌بندی زئونوزها:

بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان برحسب روابط عامل عفونی بیماری‌زا، میزبان و مخزن و نشانه‌های بالینی آن‌ها به دسته‌های زیر طبقه‌بندی شده‌اند:

1)        عامل بیماری‌زا:

  •  نوع عامل، بیماری‌های ویروسی، ریکتزیایی، باکتریایی، قارچی و انگلی (تک یاخته‌ای، کرمی و با منشاء بندپائی)
  • شدت ابتلای میزبان
  • ابتلای انسان به کمپیلوباکتریوز با C.fetus، نادر و بسیار خفیف است اما با ایجاد سقط جنین دامی، از نظر بهداشتی و اقتصادی در دام مهم است. در مقابل، C.jejuni  در مسمومیت‌های غذایی انسان، بیشتر از بیماری در حیوانات اهمیت دارند.
  • ابتلای انسان به تب کیو (Q fever ) با عوارض بالینی شدید همراه است، اما در حیوانات اهمیت بهداشتی و اقتصادی چندانی ندارد.

2)       سیر تکامل یا تکثیر عامل بیماری‌زا در بدن میزبان

o       اورتوزئونوزها (Orthozoonoses ) یا زئونوز‌های مستقیم (Direct Zoonoses):

  • زئونوز تک میزبانی – مهره‌دار (فقط یک میزبان مهره‌دار)
  • انتقال مستقیم عامل بیماری‌زا از یک میزبان مهره‌دار بیمار به یک میزبان مهره‌دار حساس از طریق تماس مستقیم با بیمار، یا تماس با یک ناقل بی‌جان یا انتقال مکانیکی
  • بدون تغییر، تکامل یا تکثیر عامل بیماری‌زا
  • تداوم چرخه حیات عامل بیماری‌ در طبیعت فقط در بدن یک گونه مهره‌دار
  • برای مثال هاری، تریشینوز و بروسلوز

o         زئونوزهای چرخه‌ای (Cyclozoonoses )

  • زئونوز دو یا چند میزبانی – مهره‌دار – بیش از یک میزبان مهره‌دار
  • در چرخه انتقال بیماری دو یا چند میزبان مهره‌دار نقش دارند
  • عامل بیماری‌زا در بدن یک میزبان مهره‌دار تغییر پیدا کرده تا بتواند برای میزبان مهره‌دار دیگر، بیماری‌زا باشد.
  • در چرخه حیات بیماری غیر از انسان یک یا دو میزبان مهره‌دار دیگر دخالت دارند.
  • در چرخه حیات عامل بیماری‌زا میزبان بی‌مهره، نقش ندارد.
  • برای مثال
  •  کیست هیداتید ؛ سگ به گوسفند و بلعکس و سگ به انسان
  •  تنیازیس (تنیا ساژیناتا)؛ گاو به انسان و انسان به گاو

چرخه کیست هیداتید

o             متازئونوزها (Metazoonoses ) یا فئروزئونوزها (Pherozoonoses ):

  • یک میزبان مهره‌دار و یک میزبان غیره مهره‌دار
  • بیماری‌هایی‌که در چرخه حفظ مکانیکی خود هم به مهره‌داران و هم به بی‌مهرگان نیاز دارند تا چرخه انتقال آن‌ها، تکمیل شود.
  • عامل بیماری‌زا برای تداوم حیات خود، علاوه بر میزان مهره‌دار حداقل به یک میزبان بی‌مهره نیز، نیاز دارد.
  • عامل بیماری‌زا قبل از انتقال به میزبان مهره‌دار باید مدت زمانی از مراحل سیر تکاملی خود را در بدن میزبان بی‌مهره، بندپایانی مانند پشه و شپش، بگذراند.
  • برای مثال؛
  • فاسیولیازیس (کپلک)؛ گاو و گوسفند به حلزون (میزبان واسط) و حلزون به انسان
  • آربوویروس‌ها، تریپانوزوماها، طاعون، شیستوزوماها و لیشمانیاها
  •  ویروس نیل غربی (WNV )

چرخه انتقال ویروس نیل غربی

o             ساپروزئونوزها (Saprozoonoses ):

  • یک میزبان مهره‌دار و یک مخزن یا محیط غیر حیوانی
  • عامل بیماری‌زا مرحله‌ای از رشد و تکامل خود را خارج از بدن میزبان مانند خاک، آب، گیاهان و غذاها، محیط غیر حیوانی و بی‌جان (non-animal site ) باید بگذراند.
  • برای مثال
  • هیستوپلاسموز در انواع قارچ‌ها
  • لاروهای مهاجر احشایی در خاک
  • برخی کچلی‌ها در خاک
  • لیستریوز در شیر (لیستریا منوسیتوژنز)
  • یک میزبان مخزن و یک میزبان تشدید کننده لازم است
  • مانند لوپینگ ایل
  • حیوانات وحشی – مخزن
  • کنه – میزبان واسط
  • گاو و گوسفند – میزبان تشدید کننده
  • کنه – میزبان واسط
  • انسان – میزبان نهایی

 

3)      مخازن طبیعی بیماری‌ها (نگهداری عامل عفونت در بدن حیوانات مهره‌دار و انسان)

o             آنتروپوزئونوزها (Anthropozoonoses ):

  • بیماری‌های حیوانی که از حیوانات بیمار و آلوده به انسان منتقل می‌شود.
  • عفونت‌های انسان، که به‌طور طبیعی از میزبان‌های مهره‌داری که وظیفه حفظ مکانیکی عفونت را دارند، (maintenance host ) کسب می‌نماید.
  • حیوانات مهره‌دار مخزن عفونت و منشاء آلودگی برای انسان
  • مانند هاری، سیاه زخم، بروسلوز، اکینوکوکوز، تریشینوز و غیره
  • انسان میزبان بن‌بست است یعنی نمی‌تواند مخزن عفونت برای سایر میزبان‌ها باشد.
  • البته مانع انتقال قطع بیولوژیک نیست، بلکه مانع اجتماعی و فرهنگی است. یعنی انسان مبتلا به کیست هیداتیک، با دفن یا سوزندان جسد آن پس از مرگ، مانع انتقال بیماری به سگ می‌شود، در غیر این‌صورت می‌تواند به کفتار یا شغال حساس به بیماری، با خوردن جسد انسان بیمار دفن نشده(بومیان آفریقای شرقی)، منتقل شود.

o             زئوآنتروپونوزها (Zooanthroponoses ):

  • بیماری‌های انسانی که از انسان بیمار و آلوده، به حیوان منتقل می‌شود.
  • عفونت‌های حیوانات مهره‌دار که به‌طور طبیعی از انسان کسب می‌نمایند و انسان تنها وظیفه حفظ مکانیکی عفونت (maintenance host ) را به عهده دارد.
  • انسان مخزن عفونت، برای حیوانات مهره‌دار است .
  • تعداد این بیماری‌ها چندان زیاد نیست.
  • به علت عدم شناسایی سیر طبیعی برخی از بیماری‌های عفونی، هنوز نقش اساسی انسان در انتشار بیماری‌های قابل انتقال از انسان به حیوان، کاملا روشن نشده است.
  • برای مثال:
  • انتقال آمیب اسهال خونی، آنتامبا هیستولیتیکا از انسان به سگ (بدون دفع کیست انگل و تنها دفع شکل تروفوزوئیت انگل)
  • انتقال سل انسانی از انسان به سگ‌ها، گربه‌ها و میمون‌ها
  • انتقال سرخک از انسان(اطفال) به میمون

o             آمفیکسونوزیس (Amphixonosis ):

  • بیماری‌هایی ‌که انسان‌ها و حیوانات را مبتلا می‌نماید و می‌تواند هم از انسان به حیوان و هم از حیوان به انسان، منتقل ‌شود.
  • عفونت‌های قابل انتقال بین انسان و مهره‌دارانی که می‌توانند انسان یا حیوان باشند که وظیفه حفظ مکانیکی عفونت را به عهده دارند.
  • انسان و حیوانات مهره‌دار، می‌توانند مخزن عفونت باشند.
  • انتقال دو سویه از حیوان به انسان و از انسان به حیوان، وجود دارد.
  • برای مثال
  • انتقال دو سویه بین انسان و سگ
  • عفونت استافیلوکوک کوآگولاز مثبت
  • کالا آزار یا لیشمانیوز احشایی در منطقه مدیترانه و چین
  • انتقال دو سویه بین انسان و بوزینه
  • شیستوزوما مانسونی در آفریقای غربی   
  • شیستوزما ژاپونیکوم و تریپانوزما کروزی
  • انتقال دو سویه بین انسان و پریمات‌ها
  • سرخک
  • شیگلا
  • مایکوباکتریوم
  • انتقال دو سویه بین انسان و راسوها
  • آنفلوانزا

o             زئونوزهای اجباری (Euzoonoses ):

  • بیماری‌هایی که انسان، یک میزبان اجباری عامل عفونی است.
  • انسان میزبان قطعی و حیوان میزبان واسط مشابه زندگی انگلی است.
  • برای مثال، تنیا سولیوم و  یا تنیا ساژیناتا

4)       نشانه‌های بالینی در میزبان (انسان یا حیوانی)

o       کریپتوزئونوزها (Cryptozoonoses ): بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، که تنها به شکل عفونت، بدون نشانه بالینی در حیوانات و انسان‌ها، وجود دارند. مانند اورنیتوز یا پسیتاکوز، عفونت در حیوانات و بیماری در انسان و ایبولا / ویروس ریستون ایبولا، عفونت در انسان و بیماری در حیوانات.

o       زئونوزهای آنیزوسیمپتوماتیک (Aniso-Symptomatic Zoonoses): بیماری قابل انتقال بین انسان و حیوان که نشانه‌های بالینی آن در انسان‌ها و حیوانات متفاوت هستند. مانند تب‌کیو و سیاه‌زخم.

o       زئونوزهای ایزوسیمپتوماتیک(Iso-Symptomatic Zoonoses): بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان که نشانه‌های بالینی آن در انسان‌ها و حیوانات مشابه است. مانند هاری و سل.

o       فانئروزئونوزها (Phanerozoonoses ): بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان که نشانه‌های آن در حیوانات و انسان‌ها، مشاهده‌ می‌شود.

5)       گروه حیوانات مخزن (برای کنترل بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان ارزشمند است)

o       عفونت‌های مشترک بین حیوانات وحشی و انسان (Wild Animal-Man shared Infections )

o       افراد در معرض خطر:

  • تماس مستقیم؛ شکارچیان، صیادان، ماهی‌گیران، محیط‌بانان، جنگل‌بانان، گردشگران و کوهنوردان
  • تماس غیر‌مستقیم؛ کارگران و کارکنان باغ‌وحش، محققان، بازدیدکنندگان باغ‌وحش، فروشندگان حیات وحش، صاحبان حیوانات دست‌آموزان اگزوتیک (Exotic )

o       عفونت‌های مشترک بین حیوانات اهلی‌شده و انسان (Domesticated Animal-Man shared Infections )

o       عفونت‌های مشترک بین حیوانات اهلی و انسان (Domestic Animal-Man shared Infections )

o       عفونت‌های مشترک بین حیوانات دست‌آموز و انسان (Pet Animal-Man shared Infections )

o       عفونت‌های مشترک بین حیوانات تولیدکننده غذا و انسان (Food Animal-Man shared Infections )

6)       پویا‌شناسی همه‌گیری‌های بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان

o       اغلب، همه‌گیری‌ها در حیوانات شروع خواهند شد و سپس به جمعیت‌های انسانی انتشار می‌یابند مانند هاری، تب دره ریفت، انسفالیت ویروسی اسب، طاعون و غیره.

o       برخی اوقات، همه‌گیری‌ها به‌طور هم‌زمان در انسان‌ها و حیوانات، هنگامی‌که با یک منبع مشابه (اندمیک) مواجهه شوند، اتفاق می‌افتد. مانند سیاه‌زخم، سالمونلوز، لیستریوز، کوکسیدیوایدومایکوز و غیره

o       در موارد نادر، همه‌گیری‌ها اول در انسان‌ها و سپس در حیوانات مشاهده می‌شوند مانند ویروس نیل غربی در آمریکا در انسان‌ها و سپس در اسب‌ها، سرخک در گروه‌های پریمات‌ها.

o       اگر یک بیماری قابل انتقال بین انسان و حیوان از انسان به انسان انتشار نیابد به‌عنوان خود محدود شونده (Self-limited ) نامیده می‌شود یعنی، انسان معمولا یک بن‌بست           (Cul-de-sac ) اپیدمیولوژیک است.

o       اگر یک بیماری قابل انتقال بین انسان و حیوان با برگشت از انسان به حیوانات منتقل شود، تحت عنوان برگشت‌پذیر (Reversible )، نامیده می‌شود.

7)       اهمیت بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان

از نظر بهداشت عمومی (Public Health ):

o       بیماری‌های زئونوز از منظر بهداشت عمومی مهم هستند، زیرا تعداد، فراوانی و شدت آن‌ها در انسان زیاد است.

  • تعداد : بیش از 150 یا 183 بیماری زئونوز
  • فراوانی:
  • برخی بیماری‌های زئونوز در بسیاری از محیط‌ها و زیستگاه‌ها وجود دارند مانند سالمونلوز
  • برخی به منطقه جغرافیایی محدود می‌شوند مانند طاعون و تب زرد
  • برخی بسیار محدود هستند مانند ابولا .
  • شدت:
  • بسیار شدید مانند هپاتیت B، ابولا و هاری
  • شدید مانند  طاعون، هانتا ویروس
  • خفیف مانند آبله گاوی، بیماری خراش پنجه گربه

o       در سال 1988، سازمان بهداشت جهانی گزارش داد که در بین 54 میلیون فردی که در سال فوت کردند، 25 درصد از آن‌ها به علت بیماری‌های عفونی فوت کردند.

  • میلیون‌ها مورد سالمونلوز در سراسر جهان
  • در سال 2001، سازمان بهداشت جهانی 2671 مورد (شامل 175 مرگ) طاعون در 14 کشور را گزارش داد.
  • بررسی سرمی بیماری‌های زئونوز در جمعیت روستایی در انگلستان       (96-1991)
  • کلامیدیا، 6/79 درصد
  • تب Q ، 3/27 درصد
  • توکسوپلاسموز، 2/50 درصد
  • هانتا ویروس، 7/4 درصد
  • بارتونلا هنسه لا (عامل بیماری خراش پنجه گربه)، 2 درصد

o       از نظر آثار اقتصادی:

  • بیماری‌ها و عفونت‌های منتقله از راه غذا، در آمریکا، 5/1 تا 7/2 میلیارد دلار
  • توکسوپلاسموز انسانی، در آمریکا، بیش از 400 میلیون دلار در سال
  • بیماری خراش پنجه گربه، در آمریکا، 22000 مورد در سال با خسارت 12 میلیون دلار
  • سیستی سرکوز خوکی، 164 میلیون دلار در آمریکای لاتین
  • سل گاوی در سراسر جهان، خسارتی بیش از 5/1 میلیارد دلار 
  • گزش حیوانی و هاری
  • 1 تا 3 میلیون گزش، 90 تا 270 میلیون هزینه‌های پزشکی
  • 18000 مورد هاری پس از گزش سالانه در آمریکا با هزینه بیش از 9 میلیون دلار

o             از نظر آثار قانونی و حقوقی برای سازمان‌های مسئول و دامپزشکان:

  • شرکت‌های بیمه آمریکا، یک میلیار دلار برای ادعای مسئولیت گزیدگی سگ در سال 1996 پرداخت کردند.
  • درسال 1997، بیمه کشاورزی ایالتی آمریکا گزارش داده است که بیش از 11000 ادعای گزیدگی سگ و بیش از 80 میلیون دلار خسارت پرداخت کرده است.
  • خدمات دامپزشکی آمریکا برای شکایت ناشی از ابتلا کودکان به پسیتاکوز از طوطی استرالیایی (Cockatiel )، بیش از 150 هزار دلار خسارت پرداخت کرده است.
  • خدمات دامپزشکی آمریکا برای شکایت ناشی از مواجهه با گربه‌های ولگرد مبتلا به هاری که برای افراد پیاده مشکل ایجاد کردند، بیش از 100 هزار دلار پرداخت کرده‌اند.

8)      مخازن (Reservoir )

o       یک مخزن، یک جاندار یا شئ بی‌جان یا سازواره‌های محیط زیست (ecological niche ) بر روی یا درون آن یک عامل عفونی معمولا زنده می‌ماند و بنابراین، اغلب یک منبع عفونت برای عامل بیماری‌زا است.

o       حیوانات، اشیاء یا مکانیسم‌ها برای مثال عبورها یا پاساژ‌های موفق در جمعیت گیرنده، که ادامه حیات عامل عفونی را اجازه می‌دهد.

o       برای مثال،

  • موش صحرایی برای لپتوسپیروز
  • خاک برای سیاه‌زخم
  • خوک وحشی و کنه‌ها برای ویروس تب خوکی آفریقایی
  • روباه‌ها برای هاری

9)       منبع عفونت(Source of infection ):

o       حیوانات، اشیاء یا سازواره‌های محیط زیست، که منشاء انتقال یک بیماری است.

o       برخی اوقات شامل جنبه مخزن نیز می‌شود. میزبان یا بومگاه (Milieu ) است که بقاء عامل عفونی برای منشاء انتقال بیماری را اجازه می‌دهد.

o       چهار دسته بندی دارد:

o  میزبان زنده

  • حاملین بیمار
  • حاملین قبل از بروز نشانه بالینی
  • حاملین دوره نقاهت
  • ناقلین بدون علامت و سالم

o  لاشه یا جسد

o  فرآورده‌های حیوانی

o  محیط

10) ناقلین (Vector ):

o       یک ارگانیسم زنده، اغلب بندپایان که یک عامل عفونی را از یک حیوان آلوده به حیوان حساس منتقل می‌نمایند، تب زرد و آئدس اجیپتی

o       به معنی گسترده، هر چیزی که حمل یا انتقال یک عامل عفونی را ممکن می‌سازد. معمولا ویژه ارگانیسم‌های زنده هستند درحالی‌که حمل و انتقال اشیاء بی‌جان توسط حامل (Vehicle ) انجام می‌‌شود.

11) حاملین:

o       اشیاء، موادی هستند که به‌عنوان میانجی بین یک میزبان آلوده و یک میزبان گیرنده، عمل می‌نمایند .

o  گاهی اوقات شامل یک ارگانیسم زنده غیر گیرنده نیز می‌شود.

12) تحلیل مقایسه‌ای بیماری‌های عفونی در حیوان و انسان

o       محدودیت‌ها

o  عوامل عفونی ممکن است

  • بیماری زایی متفاوتی در انسان و حیوان داشته باشند.
  • گرایش به اندام متفاوتی داشته باشند.
  • حساسیت آن‌ها ممکن است متفاوت باشد.
  • دز تلقیح بالا در مقابل دز تلقیح پائین
  • روش‌های انتقال ممکن است متفاوت باشد.

 

پیوند اندام و بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان (xenozoonoses):

پیوند سلول، بافت یا اندام حیوان به انسان را پیوند غیرخودی (Xenotransplantation) می‌نامند که احتمالا در آینده نزدیک محتمل می‌شود، که دو پیامد مهم می‌تواند به همراه داشته باشد:

1)     انتقال یک عامل زئونوز به انسان گیرنده که به شکل خاموش یا غیر فعال در حیوان دهنده، در زمان مرگ یا پیوند، وجود دارد.

2)     سدهای دفاعی بین دو گونه شکسته شده، یک عفونت جدید ایجاد می‌شود.

3)     فرد گیرنده با یک عامل بیماری‌زای زئونوز، مدت کوتاهی پس از دریافت عضو پیوندی مواجهه می‌شود که اغلب کشنده است.

بیماری‌های قابل انتقال از راه غذا بین انسان و حیوانات کدام هستند؟

بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان منتقله از راه غذا، به وسیله مصرف غذا و آب شرب آلوده به میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا، از جمله باکتری‌ها و توکسین آن‌ها، ویروس‌ها و انگل‌ها و پریون‌ها، ایجاد می‌شوند. آن‌ها به بدن از طریق مجاری معدی روده‌ای وارد می‌شوند و اولین نشانه بیماری را، در این بخش ایجاد می‌نمایند. بسیاری از میکروارگانیسم‌ها به‌طور معمول، در روده حیوانات تولیدکننده غذا سالم، یافت می‌شوند. خطر آلودگی از مزرعه تا سفره وجود دارد، بنابراین پیشگیری و کنترل این بیماری‌ها در سرتاسر زنجیره غذایی، ضروری است. این بیماری‌ها یک تهدید بهداشت عمومی گسترده و مهم هستند؛ سالانه موارد زیادی در انسان ثبت و گزارش می‌شود اما تعداد واقعی آن احتمالا بیشتر از موارد گزارش شده است که ارتباط مستقیمی به استقرار و پیاده‌سازی نظام مراقبت بیماری‌ها و مسمومیت‌های غذایی، دارد. متداول‌ترین عفونت‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات از راه غذا، کمپیلوباکتر، سالمونلا و بوتولیسم است. برای محافظت از مصرف‌کنندگان از این بیماری‌ها باید یک رویکرد جامع و فراگیر ایمنی غذایی در سرتاسر زنجیره غذایی از مزرعه تا سفره، اتخاذ شود. این رویکرد شامل هر دو روش‌ ارزیابی خطر، شامل جمع‌آوری اطلاعات، تحلیل داده‌ها، توصیه‌ها؛ و مدیریت خطر می‌شود.

بیماری‌های قابل انتقال از طریق آب، بین انسان‌ و حیوان (Water Borne Zoonotic Diseases)

انتقال محیطی بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان و ارتباط انتقال عوامل بیماری‌زای منتقله از راه آب، بین حیوانات حیات وحش، مزرعه و اهلی و جمعیت انسانی وجود دارد. انسان ممکن است بیماری‌های منتقله از راه آب را از حیوانات با نوشیدن آب شرب یا پس از آلودگی منابع و مخازن آب با مواد عفونی به ویژه مدفوع (انسان یا حیوانات) یا هنگام طی مراحل چرخه زندگی عوامل عفونی در میزبان‌های واسط، در یک محیط‌ آبی، کسب نماید.

بیماری‌های باکتریایی قابل انتقال از طریق آب بین انسان‌ و حیوان، شامل کامپیلوباکتر، اشریشیا کلی (به ویژه VTEC)، سالمونلاها، شیگلاها، لپتوسپیراها، ویبریوها و لژیونلاها می‌باشند.

علل بیماری‌ها و عفونت‌های ویروسی قابل انتقال از طریق آب بین انسان‌ و حیوان شامل نوروویروس‌ها در بالغین و روتاویروس‌ها در کودکان هستند که باعث گاستروآنتریت در سراسر جهان می‌شوند. هر دوی این ویروس‌‌ها از طریق آب آلوده منتقل می‌شوند. آستروویروس‌ها، آدونوویروس‌ها و انتروویروس‌ها می‌توانند در محیط، برای دوره طولانی باقی بمانند و همه در آب آلوده به مدفوع، تشخیص داده شده‌اند.

بیماری‌ها و آلودگی‌های انگلی قابل انتقال از طریق آب بین انسان‌ و حیوان شامل شکل‌های متفاوتی از ارگانیسم‌ها با چرخه زندگی پیچیده می‌شوند. تک یاخته‌های ژیاردیا و کریپتوسپوریدیوم هر دو با همه‌گیری‌های اصلی بیماری منتقله از راه آب، ارتباط دارند. توکسوپلاسما گوندی نیز ممکن است از طریق آب منتقل شود. کرم‌های درانکوکولوس مدیننسیس، شیستوزوماها و فاسیولاها (کپلک‌ها) نیز می‌توانند از طریق آب منتقل شوند.

سایر عوامل بیماری‌زای قابل انتقال بین انسان و حیوان از طریق آب شامل آیروموناس‌ها، آنتروباکترها، کلبسیلا، یرسیناها، میکوباکتریوم‌ها، میکروسپوریاها، بالانتیدیوم کلی، تنیاها و اکینوکوکوس‌ها، گانتوستوما و پریون‌ها می‌شوند.

تک یاخته‌های کریپتوسپوریدیوم، ژیاردیا و توکسوپلاسما گوندی و باکتری‌های کمپیلوباکتر، اشریشیا کلی وروسیتوتوکسین (VTEC) و سالمونلا، از طریق مدفوع میزبان‌های آلوده از جمله حیوانات مزرعه یا اهلی و یا وحشی دفع می‌شود. محیط آبی از میزبان‌های واسط بسیاری از کرم‌ها مانند دراکونکلوس، شیستوزماها و فاسیلاها و ویروس آنفلوانزای پرندگان، پشتیبانی می‌نمایند.

درمان کامل آب با روش‌های لخته‌سازی، تصفیه(فیلتراسیون) و کلرزنی، بسیاری از این عوامل بیماری‌زا را کنترل خواهد کرد. اگرچه کیست‌های تک یاخته‌ها، به کلرزنی مقاوم هستند و ممکن است گیاهان مرحله تصفیه آب را با شکست مواجهه نمایند. اگر کلرزنی ناکافی باشد یا انجام نشود، عوامل بیماری‌زای باکتریایی و ویروسی، کنترل نخواهند شد. بسیاری از جمعیت‌های انسانی به آب شرب با کیفیت بالا به ویژه در مناطق گرمسیری، دسترسی ندارند.

عوامل خطر این بیماری‌ها برای مصرف‌کنندگان چند عاملی است و شامل میزبان، عوامل بیماری‌زا و عوامل محیطی می‌شود. روش‌های ارزیابی عوامل خطر منجر به پیشگیری و کنترل این بیماری‌ها می‌شود. اصلاح روش‌های درمان و تصفیه آب ضروری است. پیشرفت‌های آزمایشگاهی با راهبردهای نمونه‌برداری و پایش مستمر و روش‌های شناسایی، جداسازی و تشخیص هویت عوامل بیماری‌زا، باعث درک بهتری از بیماری‌های قابل انتقال از طریق آب، بین انسان‌ و حیوان، خواهد شد.

بیماری‌های نوپدید قابل انتقال بین انسان و حیوان (Emerging and Re-emerging zoonoses )

بیماری‌هایی‌که به تازگی یا کاملا جدید تشخیص داده شده‌اند، یا به‌طور جزئیتکامل‌یافته‌اند، یا بیماری‌هایی‌که قبلا شناخته شده‌اند اما افزایشی در میزان بروز یا گسترش در حوزه جغرافیایی (geographical host) یا گستره‌ای از ناقلین به تازگی نشان داده‌اند یا در مکان یا گونه جدیدی که بیماری قبلا ناشناخته بوده، اتقاق افتاده است را، می‌گویند. دلایل بیماری‌های نوپدید قابل انتقال بین انسان و حیوان، عبارتند از :

1)     تغییرات آب و هوایی

2)     حساسیت انسان به عفونت

3)     تشدید روش‌های کشاورزی

4)     تغییرات صنعت غذا

5)     جنگ و قطحی

6)     استفاده گسترده از آنتی‌بیوتیک‌ها

7)    تجارت گوشت حیوانات وحشی از جمله حیات وحش مناطق جنگی و دشت آفریقا مانند میمون‌ها، گوریل‌ها، شامپانزه‌ها و سایر پریمات‌ها، جوجه‌تیغی، مورچه‌خوار، خفاش‌های میوه‌خوار، فیل، بزکوهی، کروکودیل و غیره

8)     سفرهای بین‌المللی و جهانی بیش از 698 میلیون نفر در سال 2000 (WTO )

9)   مهاجرت کارگران، بیش از 70 تا 80 میلیون نفر در سال 2001 (ILO )

10)  افراد پناهنده یا بی‌خانمان، بیش از میلیون نفر در سال 2002 (UNHCR )

11)  مهاجرت‌های ثبت نشده، بیش از 10 تا 15 میلیون نفر در سال 2000(ILO )

12)  قربانیان ترافیکی مهاجرت، بیش از 7/0 میلیون نفر در سال 2001 (IOM )

13)  افزایش جمعیت جهان (حدود 7 میلیارد نفر)

14)  افزایش تماس انسان‌ها با حیوانات آلوده

15)  مهاجرت به‌ویژه در اطراف شهرها

16)  کاهش روزهای سفر از یک نقطه به نقطه دیگر جهان، از 350 روز در سال 1850 تا کمتر از یک روز، از سال 1950 تا کنون (با هواپیما، اتومبیل و کشتی)

17)  افزایش سرعت انتشار عوامل عفونی جدید، از طریق پروازهای بین‌المللی

o       در سال 2000، تعداد 27 میلیون آمریکایی با هواپیما سفر کردند

o       میزان بروز تب نقطه‌ای ریکتزیایی، 14 مورد در میلیون نفر مسافر به آفریقا

  • در سال 2000، تنها 540000 نفر آمریکایی (حدود 2 درصد جمعیت) به آفریقا سفر کردند.

o       میزان بروز تب نقطه‌ای کوه راکی در آمریکا، تنها 2 مورد در میلیون جمعیت

18)  تجارت جهانی و منطقه‌ای محصولات کشاورزی و دامپروری ( برای مثال در سال 2000، پنج برابر سال 1950 )

19)  واردات حیوانات زنده

20)  تهدیدات جهانی، مانند همه‌گیری لپتوسپریوز، در رقابت اکو در سال 2000، مالزی باعث انتقال بیماری آمریکا(10 نفر) ،انگلستان (9 نفر)، کانادا، استرالیا، فرانسه(هر کدام 4 نفر)، برزیل و اروگوئه(هر کدام یک نفر)

راهبردهای جلوگیری و یا کاهش انتقال بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات:

براي كاهش خطر ابتلا به بيماري‌هاي قابل انتقال بین انسان و حیوانات، اقداماتي شامل رعايت بهداشت فردي، تميز كردن و ضدعفونی محل نگهداري حيوانات، كنترل حشرات حامل بيماري، انجام منظم واكسيناسيون و پیشگیری‌های دارویی، مراقبت منظم دامپزشكي و حتی پزشکی، استفاده از وسایل حفاظت فردی هنگام تماس با آن‌ها و غیره، حائز اهمیت است اما در کل می‌توان به موارد زیر، در جهت کاهش بار بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات موارد زیر را نیز برشمرد :

1)    ارتقای فرهنگ و اصول پرورش، نگهداری و مراقبت از حیوانات خانگی در کشور، در بین آحاد جامعه، به ویژه فروشندگان و صاحبان آن‌ها در کشور، حائز اهمیت است.

2)    به رسمیت شناختن حوزه سلامت واحد (One Health) و تقویت همکاری طب انسانی، حیوانی و محیط زیست به منظور کنترل و مبارزه با بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، به‌ویژه بیماری‌های نوپدید و بازپدید به‌عنوان تهدید جهانی، یکی از اولیت‌های کشور باید باشد. رویکرد مشارکت و همکاری‌های سازمان غذا و کشاورزی(FAO )، سازمان بهداشت جهانی(WHO )، سازمان جهانی بهداشت حیوانات(OIE ) و سازمان تجارت جهانی(WTO )، جهت مقابله با تداخل حیوان، انسان و زیست‌بوم‌ها، در سطح کشور توسعه داده شود. در سراسر جهان، مفهوم سلامت واحد با محوریت دامپزشکی، برای رسیدگی به مسائلی مانند ایمنی، امنیت و دفاع غذایی، مقاومت ضد میکروبی، تغییرات آب و هوایی و پیوند انسان و حیوانات و مبارزه با تروریسم، ترویج داده شده است.

3) سرشماري جمعيت حيوانات خانگي (اهلي و اهلی شده): مركز آمار ايران، در سرشماري دوره‌اي خود، خانوارهاي شهري و روستایی، وضعيت تعداد و نوع جمعيت حيوانات خانگي را، مورد سوال قرار دهد.

4)  در سطح سازمان‌های مسئول سلامت کشور، نظام مراقبت از بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات، به‌طور موثر و كارا تشكيل نشده است و موارد بروز و شیوع این‌گونه از بیماری‌ها در کشور، به‌طور یکپارچه و منظم در مراکز بهداشتی و درمانی پزشکی و دامپزشکی ثبت، گزارش‌دهی و پیگیری نمی‌شود .

5)   تقویت همکاری پزشک و دامپزشک : با توجه به اینکه توزیع، تنوع و شدت موارد بالینی بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان و ظرفیت استفاده از آن‌ها به‌عنوان سلاح‌های بیولوژیک و مخاطرات آن‌ها در بهداشت عمومی حائز اهمیت است، این همکاری در ارتباط با گروه‌های خاص از جمله سالمندان، زنان باردار و نوزادان و کودکان زیر 5 سال و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن و تضعیف‌کننده سیستم ایمنی که حیوانات دست‌آموز نگهداری می‌نمایند، بسیار مهم است .

6)   شناسایی میزبان و مخزن و روش‌های انتقال عفونت‌های قابل انتقال بین انسان و حیوانات، روش‌های کنترل، پیشگیری و درمان این بیماری‌ها، با تدوین راهبردهای ملی و استقرار نظام مراقبت از بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان قدیمی، نوپدید و بازپدید، ضروری به‌ نظر می‌رسد.

7)   تدوين و اجراي برنامه بهداشت و ايمني شغلي، جهت ارائه اطلاعات، درباره احتمال خطر ابتلا به بيماري منتقله از حيوان به انسان، رعايت بهداشت فردي و ساير خطرات بالقوه تماس با حيوانات، به افرادي كه با حيوانات در آزمايشگاه‌ها كار مي‌كنند يا آن‌ها را پرورش مي‌دهند، يا در منزل يا مراكز فروش نگهداري مي‌كنند، ضروري است. كليه افراد شاغل در مراكز نگهداري، پرورش و آزمايشگاه‌هاي حيواني، بايد در اين برنامه براي اطمينان از مراقبت‌هاي پزشكي مناسب، ثبت‌نام نمايند .

8)   افزایش نظارت بر مراکز پرورش، توزیع و فروش و واردات رسمی و قاچاق حیوانات خانگی، به‌ویژه حیوانات غیر بومی و اگزوتیک، در سطح کشور، که البته گسترش شبکه توزیع خانگی، این نظارت را با مشکل مواجه کرده است.

9)   پزشکان باید درباره بیماری‌های قابل انتقال بین انسان و حیوان، به خانواده‌ها مشاوره دهند و یا خانواده‌ها درباره این بیماری‌ها، با دامپزشکان گفتگو نمایند و یا بیماران، برای آموزش نگهداری حیوانات خانگی، به دامپزشکان مراجعه کنند. پزشکان باید هنگام اخذ شرح حال از بیمار، در مورد نگهداری حیوانات دست‌آموز در منزل و یا تماس با این حیوانات، سئوال نمایند و در صورت نیاز راهنمایی‌های لازم را ارائه و وضعیت بیماری را پایش و پیگیری نمایند.

دکتر سید شهرام میرزمانی(DVM-MPH)

معاون بهداشت اداره بهداشت، امداد و درمان نیروی دریایی راهبردی آجا

(ss.mirzamani@gmail.com)

 

 

 

غذا و دارو یک نشریه تخصصی حوزه سلامت و بهداشت و درمان میباشد که با توزیع هدفمند و تخصصی، به منظور ایجاد پل ارتباطی مستحکم تر میان اساتید، تولید کنندگان و وارد کنندگان با مخاطبان عرصه سلامت منتشر میگردد.

آدرسایران، تهران، خیابان ولیعصر، خیابان توانیر،خیابان نظامی گنجوی،خیابان پیوند،کوچه حماسی، پلاک 26 

    88203845 21 (98)+

   88198520 21 (98)+