فنیل کتونوریا (PKU ) چیست؟

 

نوعی بیماری ژنتیکی- متابولیکی اتوزومال (وابسته به کروموزوم‌های غیرجنسی) است؛ این اختلال حاصل جهش ژنی است که ساخت یک آنزیم (فنیل کتونوریا هیدروکسیلاز) را در کنترل دارد. این آنزیم اسیدآمینه فنیل‌آلانین را که به فراوانی در شیر مادر یافت می‌شود، به اسیدآمینه دیگری (تیروزین) تبدیل می‌کند.

افراد دارای ژنوتیپ‌های PP و Pp توانایی تولید این آنزیم را دارند؛ اما کودک فنیل کتونوریا با احتمال % 25 نتیجه ازدواج دو فرد با ژنوتیپ Pp است.

در نوزاد PKU، بنا به دلایل گفته شده، این آنزیم وجود ندارد، در نتیجه، در بدو تولد و شیرخوارگی اسیدآمینه فنیل‌آلانین در بدن فرد تجزیه نمی‌گردد و مقادیر زیادی از این ماده شیمیایی خطرناک در بدن فرد انباشته می‌شود، انباشت فنیل‌آلانین در خون و سایر مایعات بدن، موجب صدمات و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بافت‌های بدن به‌ویژه مغز می‌گردد.

کودکان فنیل کتونوریا، در ابتدای تولد ظاهراً شبیه به کودکان سالم هستند و هیچ علائمی را در بدو تولد نشان نمی‌دهند اما اثرات این بیماری خیلی زود با صدمات جبران ناپذیرش هویدا می‌گردد؛ آن هنگام که دیگر خیلی دیر شده است و برای این کودکان هیچ‌کاری نمی‌توان انجام داد؛ کودک فنیل کتونوریا، در اثر تجمع ماده سمی فنیل‌آلانین هر ماه حدود 4 نمره از هوشبهر (IQ) خود را از دست می‌دهد.

ماحصل اختلال فنیل‌کتونوریا، عقب‌ماندگی غالباً شدید ذهنی و برخی ناهنجاری‌های دیگر (بیش‌فعالی، اختلالات گفتاری، تشنج و...) است. که با بالا رفتن سن کودک، آشکار می‌شوند. رِنج ابتلای این بیماری حدود 1 در 10000 است، اما در ایران این نرخ حدود 1 در 8000 است.

 

بیماری فنیل‌کتونوریا (p.k.u )

برای اولین‌بار توسط کولینگ کشف و به‌عنوان یک اختلال سوخت و ساز موروثی، معرفی گردید. این بیماری از طریق ژن‌های مغلوب و کروموزوم‌های معمولی از والدین به کودک، منتقل می‌شود و موجب بروز عقب‌ماندگی نسبتاً شدید می‌گردد. در این بیماری، اسیدآمینه فنیل‌آلانین که در مواد چربی، زیاد یافت می‌شود، دچار عدم سوخت و ساز شده و مقدار آن در خون افزایش می‌یابد. در شرایط طبیعی مقداری از فنیل‌آلانین با دخالت آنزیم‌های مربوطه به تیروزین تبدیل می‌شود و مقداری نیز به اسید فنیل‌پیرویک تبدیل شده و از طریق ادرار دفع می‌گردد؛ ولی در افراد مبتلا به p.k.u، اسیدآمینه فنیل‌آلانین به تیروزین تبدیل نمی‌شود و یا به‌صورت ناقص تبدیل می‌شود و از طرفی مقدار اسید فنیل‌پیرویک بالارفته و از ادرار دفع می‌شود. افزایش تدریجی فنیل‌آلانین در خون و رسوب تدریجی آن، موجب آسیب تدریجی به مغز می‌شود. از طریق آزمایش ادرار و خون، می‌توان این بیماری را تشخیص داد؛ یعنی با اندازه‌گیری مقدار فنیل‌آلانین در خون، تشخیص مقدار اسید فنیل‌پیرویک دفع شده از ادرار و همچنین آزمایش کلر آهن می‌توان به این بیماری پی‌ برد.

 

علائم دردوران نوزادی:

1)      استفراغ به‌دنبال ورود اسیدآمینه فنیل‌آلانین مخصوصاً بعد از خوردن شیر مادر 2) ناراحتی‌هایی نظیر اگزما و جوش‌های چرکی   3 ) بوی بیش از حد ادرار نوزاد    4 ) اگر کهنه بچه را زیر آفتاب بیاندازید، رنگ آن تغییر می‌کند، ولی در بچه‌های مبتلا به p.k.u، کهنه رنگ ارغوانی به خود می‌گیرد.

 علائم بعد از 5 یا 6 سالگی:

1)      دندان‌های پیش، بیش از حد بزرگ شده و بین آن‌ها فاصله می‌افتد.

2)      جمجمه به اندازه کافی رشد نمی‌کند.

3)      رنگ چشم معمولاً آبی و رنگ مو خرمایی یا طلایی است.

4)      اختلال تکلم و بی‌قراری در این افراد زیاد دیده می‌شود.

5)      عقب‌ماندگی خفیف و متوسط بوده و معمولاً با حملات صرع همراه است.

فنيل‌آلانين يك اسيدآمينه ضروري‌ است كه از طريق مواد غذائي وارد بدن مي‌شود. تنها قسمت كوچكي از فنيل‌آلانين موجود در بدن براي ساخت پروتئين‌ها به‌كار مي‌رود. بقيه از طريق هيدروكسيلاسيون آنزيماتيك تبديل به تيروزين مي‌شود. تيروزين پيش‌ساز هورمون‌هاي تيروئيدي، كاتكول آمين‌ها و ملاتونين است.

هيدروكسيلاسيون فنيل‌آلانين به‌وسيله آنزيم فنيل‌آلانين هيدروكسيلاز كه در كبد ساخته مي‌شود، صورت مي‌گيرد. براي انجام اين واكنش حضور تترا هيدرو بيوپترين ضروري‌ است. اگر فنيل‌آلانين به دليل نقایص آنزيمي، تبديل به تيروزين نشود از طريق مسير ديگري، تبديل به سایر متابوليت‌ها مانند پيرويك‌ اسيد شده و سرانجام از كليه‌ها دفع خواهد شد.
اكثر افراد مبتلا به هيپر فنيل آلانينمي (% 99-90) دچار نقص در آنزيم PAH هستند. اين نقص آنزيمي به‌صورت اتوزوم مغلوب منتقل شده و در 1:10000 افراد ديده مي‌شود. درصورت وجود فعاليت خفيف اين آنزيم افزايش سطح فنيل‌آلانين در گردش خون مشاهده مي‌شود اما سطح متابوليت‌هاي آن‌ها به حدي نيست كه در ادرار ترشح شود

(Non-PKU Hyperphenylalaninemia).

در شكل كلاسيك PKU، فعاليت PAH وجود ندارد و غلظت فنيل پيرويك اسيد در ادرار بالا است. در موارد نادر شيرخواران مبتلا به نوع خاصي از فنيل كتونوري بنام PKU بدخيم هستند كه ناشي از نقص در سنتز و متابوليسم BH4 مي‌باشد.

افزايش سطح فنيل‌آلانين و كاهش تيروزين باعث تغييرات متابوليسمي مي‌شود كه منجر به ايجاد علائم زير خواهد شد:
به‌دلیل كاهش تيروزين سنتز ملاتونين كاهش خواهد يافت. بنابراين پوست كودكان مبتلا، رنگ‌پريده و اگزمائي بوده، موهاي آنان روشن مي‌باشد. به‌علت حضور متابوليت‌هائي مثل فنيل‌پيرويك اسيد، ادرار آن‌ها بوي مخصوصي دارد. يافته‌هاي بافت‌شناسي در ميلين‌زدائي بافت عصبي ناشي از موارد زير است:

اثرات سمي فنيل‌پيرويك و فنيل‌لاكتيك اسيد بر بافت عصبي، كمبود تيروزين براي ساخت پيش‌سازهاي عصبي مثل تيرامين و كاتكول آمين‌ها، سطح بالاي فنيل‌آلانين، سنتز ديگر نوروترانسميترها مثل سروتونين را مهار مي‌كند، متابوليسم انرژي سلول‌ها با كاهش سنتز هورمون‌هاي تيروئيدي كاهش مي‌يابد و سطح بالاي فنيل‌آلانين با انتقال آمينواسيدها به‌داخل بافت عصبي تداخل مي‌كند.

علائم كلينيكي:
شكل كلاسيكPKU، كشنده نيست. كودكان مبتلا در هفته‌هاي اول حيات، علائمي ندارند. پس از آن عقب‌ماندگي ذهني آشكار خواهد شد. گاهي اوقات وجود اگزما، پوست روشن و بوي مخصوص ادرار منجر به تشخيص مي‌شود. به‌دلیل تاخير در ظهور علائم كلينيكي، انجام آزمايشات غربالگري(Screening) جهت ارزيابي سطح فنيل‌آلانين از اهميت زيادي برخوردار است. از تغييرات عصبي تنها به‌وسيله رعايت رژيم غذائي موثر كه بايد هرچه سريع‌تر پس از تشخيص آغاز گردد، جلوگيري مي‌شود. شيرخواراني كه بيماري آن‌ها ناشي از اختلال در سنتز يا متابوليسم BH4 است(2%)، دچار نوع پيش‌رونده و كشنده بيماري مي‌شوند.

افراد مبتلا به نوع Non-PKU Phenylalaninemia داراي بهره هوشي طبيعي هستند. تشخيص اين بيماري در افراد حامله، بسيار مهم است زيرا سطح بالاي فنيل‌آلانين در گردش خون مادر، جنين را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

تشخيص آزمايشگاهي:
روش‌هائي مانندGUTHRIE‌ كه در گذشته براي تشخيص استفاده می‌شده به‌علت زمان طولاني انجام آزمايش و حساسيت كم آن‌ها كنار گذاشته شده‌اند. در آزمون غربالگري PKU، كل فنيل‌آلانين خون اندازه‌گيري مي‌شود و موارد بالاتر از طبيعي بايد با روش HPLC تائيد شوند. مقادير 2- 4mg/dl حد طبيعي تا هيپر فنيل آلانينمي را نشان مي‌دهد. در نوع Non-PKU Phenylalaninemia مقدار فنيل‌آلانين 2-10mg/dl است. در نوع خفيف PKU غلظت آن       10-20mg/dl و در نوع كلاسيك بيش از20mg/dl است.

نمونه خون بايد در روز دوم تا پنجم تولد جمع‌آوري شود. نوزاد بايد با رژيم غذائي غني از پروتئين به‌ مدت حداقل 48 ساعت تغذيه شود. جمع‌آوري نمونه در روز اول تولد جواب منفي كاذب خواهد داد.

درمان:
حذف فنيل‌آلانين از رژيم غذائي در درمان PKU بسيار موثر است و هر زمان كه بيماري تشخيص داده شد، بايد اعمال شود. اين درمان بايد حداقل تا دهه اول زندگي كه مينراليزاسيون سلول‌هاي عصبي كامل مي‌شود، ادامه يابد. اگرچه درمان پس از صدمه ديدن سلول‌هاي عصبي، عقب‌ماندگي ذهني ايجاد شده را برنخواهد گرداند ولي بعضي از ناهنجاري‌هاي رفتاري را كنترل خواهد كرد. درمان زنان حامله از اهميت بالائي برخوردار است، زيرا سطح بالاي فنيل‌آلانين در خون مادر رشد جنين را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

خود این بیماری درمان قطعی ندارد اما هنگام تشخیص با رژیم‌های غذایی خاص می‌توان تا حد زیادی از این عوارض جلوگیری کرد. همان‌گونه که گفته شد، راه درمان این بیماری استفاده از شیرهای بدون فنیل‌آلانین است. به عبارتی با حذف فنیل‌آلانین در برنامه غذایی این افراد، می‌توان از بروز صدمات یاد شده جلوگیری کرد.

 

 

 

 

غذا و دارو یک نشریه تخصصی حوزه سلامت و بهداشت و درمان میباشد که با توزیع هدفمند و تخصصی، به منظور ایجاد پل ارتباطی مستحکم تر میان اساتید، تولید کنندگان و وارد کنندگان با مخاطبان عرصه سلامت منتشر میگردد.

آدرس: ایران، تهران، خیابان ولیعصر، خیابان توانیر،خیابان نظامی گنجوی،خیابان پیوند،کوچه حماسی، پلاک 26