در نگاه نخست، کانادا یکی از موفقترین نظامهای سلامت جهان را در اختیار دارد؛ کشوری با پوشش همگانی خدمات درمانی که سالانه میلیاردها دلار برای ارتقای سلامت شهروندان خود هزینه میکند. با این حال، طی پنج سال گذشته، این کشور با بحرانی مواجه شده که نشان داد حتی پیشرفتهترین نظامهای سلامت نیز در برابر اختلالات زنجیره تأمین جهانی آسیبپذیر هستند. بحران کمبود دارو در کانادا نهتنها دسترسی بیماران به داروهای ضروری را با مشکل مواجه کرد، بلکه فشار قابلتوجهی بر پزشکان، داروسازان، بیمارستانها و سیاستگذاران حوزه سلامت وارد آورد.
گزارشهای رسمی Health Canada نشان میدهد که همهگیری کووید-۱۹، اختلال در زنجیره تأمین جهانی، کمبود مواد اولیه، افزایش تقاضا برای برخی داروها و وابستگی به تولیدکنندگان خارجی، مهمترین عوامل شکلگیری این بحران بودهاند. اگرچه دولت کانادا در سالهای اخیر با اجرای برنامههای مختلف تلاش کرده است شدت این بحران را کاهش دهد، اما آمارها نشان میدهد کمبود دارو همچنان یکی از مهمترین چالشهای نظام سلامت این کشور محسوب میشود.
آمارهایی که از یک بحران خبر میدهند
بر اساس گزارش سالانه Health Canada، در سال مالی ۲۰۲۳–۲۰۲۴ تعداد ۳٬۰۹۸ گزارش جدید کمبود دارو در کانادا ثبت شد؛ رقمی که نسبت به سال قبل حدود ۱۵ درصد افزایش داشت. علاوه بر این، ۲۷۱ مورد کمبود از سالهای گذشته نیز همچنان ادامه داشت و بر بازار دارویی کشور تأثیر گذاشت.
هرچند در سال مالی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ تعداد گزارشهای جدید به ۲٬۵۸۸ مورد کاهش یافت، اما این موضوع به معنای پایان بحران نبود؛ زیرا در پایان این دوره همچنان ۱٬۷۷۲ کمبود فعال در کشور وجود داشت. به عبارت دیگر، صدها دارو همچنان با محدودیت عرضه یا مشکلات تأمین روبهرو بودند.
یکی دیگر از شاخصهای نگرانکننده، مدت زمان کمبود دارو است. بر اساس گزارش رسمی، میانگین مدت هر کمبود حدود ۹۳ روز بوده است؛ یعنی بسیاری از بیماران نزدیک به سه ماه برای دسترسی به داروی مورد نیاز خود با مشکل مواجه بودهاند.
چرا کانادا با کمبود دارو مواجه شد؟
Health Canada علت کمبودهای دارویی را به چند دسته اصلی تقسیم کرده است:
- ۶۵ درصد ناشی از اختلال در فرآیند تولید کارخانههای داروسازی؛
- ۱۵ درصد ناشی از افزایش ناگهانی تقاضا؛
- ۹ درصد ناشی از مشکلات حملونقل و زنجیره تأمین؛
- حدود ۱۱ درصد نیز به دلایلی مانند کمبود مواد اولیه، مشکلات کیفی محصولات، تغییرات تجاری یا توقف تولید برخی داروها مربوط بوده است.
همهگیری کووید-۱۹ نقش مهمی در تشدید این وضعیت داشت. تعطیلی کارخانهها، محدودیتهای حملونقل بینالمللی و کاهش تولید مواد اولیه موجب شد بسیاری از شرکتهای دارویی نتوانند نیاز بازار را تأمین کنند. در ادامه نیز افزایش تقاضا برای برخی داروها، بهویژه داروهای مرتبط با بیماریهای مزمن، فشار بیشتری بر زنجیره تأمین وارد کرد.
کدام داروها بیشتر دچار کمبود شدند؟
بررسی گزارشهای رسمی نشان میدهد کمبودها تقریباً تمام گروههای درمانی را تحت تأثیر قرار داده است، اما برخی داروها اهمیت بیشتری داشتند.
داروهای دیابت و چاقی
یکی از مهمترین نمونهها، کمبود Ozempic بود. افزایش تقاضای جهانی برای این دارو، بهویژه پس از استفاده گسترده از آن در درمان چاقی، موجب شد بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ در بسیاری از استانهای کانادا برای تهیه داروی خود با مشکل مواجه شوند.
داروهای کودکان
در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، کمبود شربتهای استامینوفن و ایبوپروفن کودکان به یکی از مهمترین بحرانهای دارویی کانادا تبدیل شد. در اوج فصل بیماریهای تنفسی، بسیاری از والدین ساعتها در داروخانهها به دنبال این داروها بودند و دولت ناچار شد برای جبران کمبود، واردات اضطراری از کشورهای دیگر را مجاز کند.
آنتیبیوتیکها
افزایش عفونتهای تنفسی پس از دوران همهگیری موجب رشد تقاضا برای برخی آنتیبیوتیکها شد. در نتیجه، عرضه برخی فرآوردههای خوراکی و تزریقی با اختلال مواجه شد.
داروهای اعصاب و روان
برخی داروهای ضدصرع و داروهای مورد استفاده در درمان اختلالات روانپزشکی نیز با کمبود مواجه شدند؛ موضوعی که برای بیماران وابسته به مصرف منظم این داروها نگرانیهای جدی ایجاد کرد.
داروهای سرطان
کمبود تعدادی از داروهای تزریقی مورد استفاده در شیمیدرمانی، بیمارستانها را مجبور کرد در برخی موارد از داروهای جایگزین استفاده کنند یا زمانبندی درمان بیماران را تغییر دهند.
پیامدهای بحران برای بیماران
شاید مهمترین اثر کمبود دارو، پیامدهای انسانی آن باشد. برای بیمار مبتلا به دیابت، نبود داروی تجویزشده میتواند به بیثباتی قند خون و افزایش خطر عوارض منجر شود. برای بیمار مبتلا به صرع، تغییر ناگهانی دارو احتمال بروز تشنج را افزایش میدهد و برای بیمار سرطانی، تأخیر در درمان میتواند بر روند کنترل بیماری اثر بگذارد.
در بسیاری از موارد، بیماران مجبور شدند برای یافتن داروی مورد نیاز خود به چندین داروخانه مراجعه کنند یا با توصیه پزشک، درمان خود را تغییر دهند. این وضعیت علاوه بر افزایش هزینهها، فشار روانی قابلتوجهی بر بیماران و خانوادههای آنان وارد کرد.
فشار بر داروسازان و مراکز درمانی
کمبود دارو تنها بیماران را تحت تأثیر قرار نداد. داروسازان ناچار بودند موجودی داروخانههای مختلف را بررسی کنند، با شرکتهای پخش تماس بگیرند و برای یافتن جایگزینهای مناسب با پزشکان هماهنگ شوند. بیمارستانها نیز برای مدیریت موجودی داروهای حیاتی، برنامهریزی ویژهای انجام دادند تا از توقف درمان بیماران جلوگیری شود.
واکنش دولت کانادا
دولت کانادا برای مدیریت این بحران، اقدامات مختلفی را اجرا کرد؛ از جمله:
- الزام شرکتهای دارویی به اعلام سریع کمبودها؛
- ایجاد سامانه ملی گزارش کمبود دارو؛
- تسریع در صدور مجوز واردات اضطراری دارو؛
- همکاری با استانها، تولیدکنندگان و شرکتهای پخش برای مدیریت موجودی؛
- انتشار منظم گزارشهای سالانه درباره وضعیت کمبود دارو.
علاوه بر این، برای کمبودهایی که میتوانستند سلامت بیماران را بهطور جدی تهدید کنند، سازوکار ویژهای با عنوان Tier 3 در نظر گرفته شد تا اقدامات فوری برای تأمین دارو انجام شود.
درسهایی برای آینده
بحران کمبود دارو در کانادا نشان داد که حتی نظامهای سلامت پیشرفته نیز در برابر اختلالات جهانی مصون نیستند. وابستگی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان مواد اولیه، تمرکز تولید دارو در چند کشور و افزایش ناگهانی تقاضا میتواند دسترسی بیماران به داروهای حیاتی را با مشکل روبهرو کند.
کارشناسان معتقدند افزایش ظرفیت تولید داخلی، تنوعبخشی به منابع تأمین، ایجاد ذخایر راهبردی دارو و توسعه سامانههای پیشبینی کمبود، از مهمترین اقداماتی است که میتواند تابآوری نظام سلامت را در برابر بحرانهای آینده افزایش دهد.
چکیده گزارش را اینجا ببینید