نیجریه با جمعیتی بیش از ۲۳۰ میلیون نفر، یکی از بزرگترین بازارهای خدمات درمانی و دارویی در قاره آفریقا به شمار میرود. رشد شهرنشینی، افزایش بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت، فشار خون و بیماریهای قلبی و نیاز فزاینده به خدمات بهداشتی، موجب افزایش فشار بر نظام دارویی این کشور شده است.
در بازار دارویی نیجریه بیش از ۱۵۰ شرکت تولید و بستهبندی فعالیت دارند و ظرفیت تولید داخلی حدود ۴۰ درصد از نیاز کشور برآورد میشود. با این حال، دولت نیجریه برنامهریزی کرده است که این رقم را تا حدود ۷۰ درصد افزایش دهد.
ساختار بازار و چالشهای دسترسی
بازار دارویی نیجریه عمدتاً شامل سه بخش است؛ داروهای بدون نسخه با سهم حدود ۴۳.۱ درصد، داروهای ژنریک با سهم ۳۸.۹ درصد و داروهای دارای شناسه تجاری با سهم حدود ۱۲ درصد. با این وجود، سهم قابل توجهی از بازار در اختیار داروهای وارداتی است که بهصورت قانونی یا قاچاق وارد میشوند و با هزینه بالا و گاه در شرایط کمبود در دسترس مصرفکنندگان قرار میگیرند. برآوردها نشان میدهد تنها حدود ۳۰ درصد از مردم نیجریه به داروهای اصلی و با کیفیت دسترسی دارند.
هزینههای مستقیم درمان و دارو نیز فشار قابل توجهی بر خانوارها وارد میکند؛ بهطوریکه حدود ۶۲ درصد از کل هزینههای سلامت از جیب مردم پرداخت میشود. با توجه به اینکه بیش از ۶۰ درصد جمعیت زیر خط فقر زندگی میکنند و بیمه سلامت فراگیر هنوز بهطور کامل اجرا نشده است، هزینههای درمان و دارو برای اقشار کمدرآمد بهویژه دشوارتر میشود.
وضعیت واردات دارو و ساختار نظارتی
سازمان ملی نظارت و کنترل غذا و دارو نیجریه (NAFDAC) زیر نظر وزارت بهداشت این کشور فعالیت میکند و وظایفی از جمله ثبت و صدور مجوز محصولات، کنترل کیفیت، مقابله با کالاهای تقلبی و غیرمجاز، نظارت بر تبلیغات و برچسبگذاری، آموزش عمومی و حمایت از سیاستهای ملی بهداشت را بر عهده دارد. این سازمان دستورالعملهای ثبت، واردات و تولید دارو را نیز منتشر کرده است.
در جدولهای زیر، روند واردات دارو به نیجریه و کشورهای عمده صادرکننده در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ ارائه شده است:
گفتنی است دولت نیجریه برای واردات واکسن و سرم، تعرفه صفر درصد و برای داروهای آماده تعرفه بین صفر تا ۶ درصد تعیین کرده است؛ همچنین در بسیاری موارد، معافیتها و تعرفههای ترجیحی نیز اعمال میشود.
چالشها و فرصتها
۱- چالشها
- وابستگی بالا به واردات دارو و مواد اولیه
- نوسانات ارزی و کاهش ارزش نایرا که هزینه واردات و قیمت دارو را افزایش داده است
- ضعف زیرساختهای تولید و کمبود مواد، انرژی و فناوری در تولیدکنندگان داخلی
- وجود قاچاق و توزیع داروهای تقلبی یا با کیفیت پایین
- کاهش توان خرید مردم و محدودیت دسترسی به داروهای با کیفیت
۲- فرصتها
- بازار بزرگ و در حال رشد با جمعیت بالا و تقاضای فزاینده
- سیاستهای حمایتی دولت برای افزایش تولید داخلی تا ۷۰ درصد و تشویق سرمایهگذاری
- امکان صادرات تولیدات داخلی به بازارهای منطقه غرب آفریقا در صورت تقویت ظرفیت تولید
ظرفیتها و فرصتهای همکاری ایران و نیجریه
در سطح جهانی، ارزش واردات دارو در دنیا در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ بین ۷۱۵ تا ۸۹۳ میلیارد دلار بوده است؛ در قاره آفریقا نیز این رقم بین ۱۸ تا ۲۲ میلیارد دلار در سالهای مذکور نوسان داشته و سهم نیجریه از واردات دارو نیز از ۳ میلیارد دلار در ۲۰۲۰ به ۰.۷ میلیارد دلار در ۲۰۲۳ کاهش یافته است.
در ایران، صنعت داروسازی با بیش از ۱۷۰ کارخانه فعال، توانسته حدود ۹۸ درصد نیاز دارویی کشور و ۷۱ درصد مواد اولیه را در داخل تولید کند. همچنین برخی کارخانهها ظرفیت تولید تا سه برابر حجم فعلی را دارند، اما به دلیل محدودیتهای بازار داخلی و موانع صادرات، این ظرفیتها بهطور کامل مورد استفاده قرار نمیگیرد. از سوی دیگر، صادرات دارو از ایران به قاره آفریقا در سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ به ترتیب ۱.۷، ۱.۵ و ۲.۱ میلیون دلار بوده و سهم ایران در بازار دارویی آفریقا حدود ۰.۰۱ درصد است.
بر اساس دادههای تجاری، ایران در بازار دارویی نیجریه حضور قابل توجهی نداشته و تنها در سال ۲۰۲۰ حدود ۴۰۰ هزار دلار (در حوزه خون انسانی یا حیوانی برای مصارف دارویی) به نیجریه صادرات داشته است.
پیشنهادها برای توسعه همکاریهای دارویی
- شناسایی دقیق نیازهای دارویی نیجریه و تمرکز بر محصولاتی که ایران میتواند تامین کند؛ از جمله داروهای ژنریک، داروهای اقتصادی و داروهای مورد نیاز درمان بیماریهای شایع در نیجریه
- تحلیل مقررات واردات دارو در نیجریه و بررسی الزامات ثبت، تاییدیه کیفیت، شرایط توزیع و نظارت
- همکاری با شرکتهای معتبر یا نمایندگان محلی پس از اعتبارسنجی برای تسهیل فرآیند مجوزها و فعالیتهای داخلی
- بررسی تولید مشترک یا سرمایهگذاری در نیجریه توسط شرکتهای دارویی ایرانی و یا تامین مواد اولیه برای تولیدکنندگان نیجریهای
- برنامهریزی همکاری فناورانه در زمینه داروسازی، بیوتکنولوژی، تجهیزات پزشکی و تولید مواد اولیه
- حضور فعال شرکتهای ایرانی و نیجریهای در نمایشگاههای تخصصی دو کشور برای توسعه روابط تجاری و صنعتی